Bölüm 1
Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri dersine, sermaye piyasalarının temelini oluşturan kavramlar ve bu süreçlerin işleyişini düzenleyen yasal çerçeve ile başlıyoruz. Bu ders kapsamında, bin on iki kodlu Sermaye Piyasası Faaliyetleri sınavlarına yönelik olarak takas ve saklama işlemlerinin teorik ve uygulama esaslarını ele alacağız. Sermaye piyasalarında gerçekleştirilen işlemlerin güvenli bir şekilde sonuçlandırılması, mülkiyetin el değiştirmesi ve nakit akışının sağlanması, piyasa disiplini açısından hayati önem taşımaktadır. Bu süreçlerin merkezinde yer alan Takasbank ve Merkezi Kayıt Kuruluşu gibi kurumların yapılarını ve işleyiş kurallarını bilmek, lisanslama sınavlarında başarı sağlamak için temel gerekliliktir. Sermaye piyasası işlemlerinde kullanılan temel kavramları inceleyerek konuya giriş yapalım. İlk olarak açık pozisyon kavramını ele almak gerekir. Açık pozisyon, Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası ile tezgah üstü vadeli işlem piyasalarında henüz işlem, nakdi uzlaşma veya fiziki teslimat ile kapatılmamış olan kısa ve uzun pozisyonları ifade eder. Ödünç Pay Piyasası açısından ise bu terim, vadesi gelmemiş menkul kıymet ödünç işlemlerini kapsamaktadır. Sınavda açık pozisyonun hangi piyasalarda neyi ifade ettiği sıklıkla sorulabilmektedir. Bir diğer önemli kavram olan açık teklif yöntemi, Takasbankın bir işlemin eşleştiği anda piyasa katılımcıları arasına girerek alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı ise alıcı konumuna geçmesini tanımlar. Bu yöntem, merkezi karşı taraf uygulamasının temel mekanizmalarından biridir. Risk yönetimi ve teminatlandırma süreçlerine ilişkin tanımlar, sınavın en yoğun soru gelen bölümlerinden biridir. Başlangıç teminatı, gelecekte oluşabilecek bir temerrüt durumunda, pozisyonların kapatılmasına kadar geçecek sürede maruz kalınabilecek risklerin karşılanması amacıyla başlangıçta talep edilen tutardır. Bu noktada Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu mevzuatına göre belirlenen sermaye kavramına dikkat etmek gerekir. Bu kavram, beş bin dört yüz on bir sayılı Bankacılık Kanunu uyarınca bankaların sermaye yeterliliği standart oranını tutturmak için bulundurmaları gereken sermaye tutarına, Takasbankın içsel sermaye yeterliliği değerlendirme süreci sonucunda talep edilen ilave sermaye tutarının eklenmesiyle hesaplanır. İşlemlerin yürütüldüğü teknolojik altyapıyı ifade eden BISTECH, Borsa İstanbulda işlem yapılan piyasalara ilişkin işlem öncesi, işlem anı ve işlem sonrası tüm yazılım uygulamalarını kapsar. Bu sistem üzerinde portföy bazlı risk yönetimi algoritması kullanılarak hesaplanan teminat tutarı ise BISTECH Marjin Yöntemi olarak adlandırılır. Sermaye piyasası araçlarının tanımlanması, hukuki süreçlerin anlaşılması açısından kritiktir. Borçlanma araçları; ihraççıların borçlu sıfatıyla düzenledikleri tahviller, paya dönüştürülebilir tahviller, değiştirilebilir tahviller, bonolar, kıymetli maden bonoları, sukuk ve Sermaye Piyasası Kurulu tarafından bu kapsamda kabul edilen diğer araçlardır. Borsa ise, anonim şirket şeklinde kurulan, sermaye piyasası araçlarının serbest rekabet şartları altında güvenle alınıp satılmasını sağlayan, fiyatları tespit ve ilan eden, yetkilendirilmiş sistemler ve pazar yerleridir. Teminatlandırma yöntemleri arasında yer alan brüt teminatlandırma, merkezi karşı taraf üyelerinin müşteri pozisyonları için yatırmaları gereken teminatın, her bir müşteri için ayrı ayrı hesaplanan yükümlülüklerin toplamı kadar olmasıdır. Buna karşın net teminatlandırma, müşteri pozisyonlarının birbiriyle netleştirilmesi sonrası hesaplanan tutarı ifade eder. Bu iki yöntem arasındaki fark, risk yönetimi stratejileri açısından sınavda karşınıza çıkabilir. Hesap yapılarına dair kavramlara devam edelim. Çoklu pozisyon hesabı, Takasbank nezdinde üyeler adına açılan ve üyelerin kendi portföyleri ile müşterilerine ait pozisyonların toplu izlendiği, ancak her durumda bu iki grubun ayrıştırıldığı hesaplardır. Tekli pozisyon hesabı ise sadece bir müşteriye veya üyenin kendi portföyüne ait pozisyonların izlendiği alt hesaplardır. Mevcut pozisyonların piyasa fiyatları ile değerlenmesi sonucu ortaya çıkan farklar için talep edilen teminatlara değişim teminatı denir. Devlet iç borçlanma senetleri olan DİBS ve elektronik fon transfer sistemi olan EFT, piyasanın temel nakit ve menkul kıymet akışını sağlar. Tarım ürünlerine dayalı işlemlerde ise Elektronik Kayıt Kuruluşu olan EKK ve Elektronik Ürün Senedi olan ELÜS kavramları devreye girer. EKK, lisanslı depolarda tutulan ürünlere ait senetlerin sistem üzerinden oluşturulmasını ve takibini sağlayan, Bakanlıktan lisans almış anonim şirkettir. Risk yönetimi süreçlerinde emir öncesi risk yönetimi, bir emrin borsaya iletilmeden önce gerçekleşmesi durumunda portföyün maruz kalacağı olası risklerin ölçülmesini ifade eder. Takas işlemlerinde güvenliği artırmak amacıyla oluşturulan garanti fonu, merkezi karşı taraf hizmeti verilen piyasalarda takas yükümlülüklerinin yerine getirilmemesi durumunda kullanılmak üzere üyelerin katkı paylarıyla oluşturulan bir fondur. Bu fonun kullanımı, teminatların yetersiz kaldığı durumlarda devreye giren bir koruma kalkanıdır. Risk ölçüm modellerinin performansını değerlendirmek için kullanılan geriye dönük testler ve aşırı piyasa koşullarını simüle eden stres testleri, merkezi karşı tarafın finansal sağlamlığını ölçmek için kullanılan temel araçlardır. Pozisyon türleri ve bunlara bağlı haklar ile yükümlülükler de sınavda belirleyici olmaktadır. Kısa pozisyon, sahibine vadeli işlem sözleşmelerinde dayanak varlığı satma veya nakdi uzlaşmayı sağlama yükümlülüğü verirken; alım opsiyonunda satma, satım opsiyonunda ise satın alma yükümlülüğü yükler. Uzun pozisyon ise tam tersi şekilde, vadeli işlem sözleşmelerinde satın alma yükümlülüğü, alım opsiyonunda satın alma hakkı, satım opsiyonunda ise satma hakkı tanır. Hak ve yükümlülük ayrımı, opsiyon ve vadeli işlem sözleşmeleri arasındaki temel farklardan biridir. Piyasa riski ise fiyat seviyelerindeki değişimlerden kaynaklanır ve hisse senedi, kur, faiz oranı ve emtia riski gibi unsurları barındırır. Bu risklerin ölçülmesinde kullanılan riske maruz değer yani RMD, belirli bir dönemde ve olasılık seviyesinde oluşabilecek en yüksek zararı tahmin eden sayısal bir yöntemdir. Şimdi Merkezi Kayıt Kuruluşunun yani MKKnın kuruluşu, faaliyetleri ve denetim esaslarına geçelim. Merkezi Kayıt Kuruluşu, altı bin üç yüz altmış iki sayılı Sermaye Piyasası Kanunu uyarınca sermaye piyasası araçlarının kaydileştirilmesine ilişkin işlemleri gerçekleştirmek, bunlara bağlı hakları elektronik ortamda izlemek ve merkezi saklamasını yapmak üzere kurulmuş, özel hukuk tüzel kişiliğine haiz bir anonim şirkettir. MKKnın sermayesi yüz milyon Türk Lirası olarak belirlenmiştir. Ortaklık yapısı incelendiğinde, sermayeyi temsil eden payların A ve B grubu olarak ayrıldığı görülmektedir. Takasbank yüzde altmış dört virgül doksan oranında pay ile altmış dört milyon dokuz yüz bin TLlik bir katılıma sahiptir. Borsa İstanbul yüzde otuz virgül on oranında pay ile otuz milyon yüz bin TLlik bir tutarı temsil ederken, Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği yani Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği yüzde beş oranında pay ile beş milyon TLlik bir paya sahiptir. Esas sözleşmeye göre ortakların sahip olabileceği azami pay oranları sınırlandırılmıştır. Borsa İstanbulun payı yüzde 50yi, Takasbankın payı yüzde 75i, TSPBnin payı yüzde 10u ve diğer ortakların her birinin payı yüzde 5i geçemez. Bu oranlar ve sermaye tutarları sınavda sayısal veri olarak sorulabilmektedir. MKKnın görev ve yetkileri oldukça geniştir. Temel görevi sermaye piyasası araçlarının kaydileştirilmesi ve bunlara bağlı hakların izlenmesidir. Ayrıca kayıtların üyeler itibarıyla tutarlılığını izlemek, tutarsızlık durumunda düzeltme istemek ve durumu derhal Sermaye Piyasası Kuruluna bildirmekle yükümlüdür. Sistem güvenliğini sağlamak, kayıtların gizliliğini korumak ve kaydileştirilen araçların teslim alınarak imhasını gerçekleştirmek de görevleri arasındadır. Kurumsal yönetim ilkelerine uyumu kolaylaştırmak amacıyla şirketler ile yatırımcıların iletişim kurabileceği elektronik platformlar oluşturur. bir Nisan iki bin yirmi bir tarihi itibarıyla, payları kayden izlenen şirketler dışındaki anonim şirketlerin hamiline yazılı pay sahiplerinin bilgilerinin de elektronik ortamda izlenmesi görevi MKKya verilmiştir. Bu tarih ve görev değişikliği, güncel mevzuat açısından önem arz etmektedir. Merkezi Kayıt Kuruluşu üyeliği ve üyelik şartlarını detaylandırmak gerekir. Yatırım kuruluşları, ihraççı kuruluşlar ve diğer kurumlar MKKya üye olabilirler. Üyelik için teknik donanım ve güvenlik sistemine sahip olmak, kayıtların yanlış tutulmasından doğacak zararlar için gerekirse sorumluluk sigortası yaptırmak, yeterli personel istihdam etmek ve üyelik giriş ücretini yatırmak şarttır. Yatırım kuruluşlarının üye olabilmesi için saklama hizmeti vermek üzere yetkilendirilmiş olmaları, ihraççıların ise sermaye piyasası aracı ihraç etmiş veya etmek üzere başvurmuş olmaları gerekir. Üyelik, Merkez Kaydi Sisteme tanımlanma ile başlar. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasına talebi üzerine özel üyelik statüsü verilir ve Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası hakkında disiplin cezaları veya üyeliğin durdurulması gibi hükümler uygulanmaz. Üyeliğin geçici olarak durdurulması veya iptali süreçleri belirli kurallara bağlanmıştır. Yatırım kuruluşlarının faaliyetlerinin durdurulması veya saklama izinlerinin iptali durumunda üyelikleri askıya alınır. Bu durumda kayıtlar üzerindeki işlem yetkisi Merkezi Kayıt Kuruluşu tarafından veya uygun görülen başka bir yatırım kuruluşunca kullanılır. Hakkında tazmin veya tedrici tasfiye kararı verilen kuruluşların işlem yetkisi ise doğrudan Yatırımcı Tazmin Merkezine yani YTMye devredilir. Üyelik iptali ise ihraç edilen araçların kayden izlenmesinin sona ermesi, saklama izninin iptali veya tüzel kişiliğin sona ermesi gibi hallerde Merkezi Kayıt Kuruluşu Yönetim Kurulu kararı ile gerçekleşir. Merkezi Kayıt Kuruluşu ve üyeleri, kayıtların yanlış tutulmasından dolayı hak sahiplerinin uğrayacağı zararlardan kusurları oranında sorumludur. Bu sorumluluk sözleşmelerle kaldırılamaz veya hafifletilemez. Şimdi kaydileştirilen sermaye piyasası araçlarına ilişkin kayıtların tutulması usullerine geçelim. Ülkemizde sermaye piyasası araçlarının senede bağlanmaksızın elektronik ortamda kayden ihracı esastır. Kaydileştirme uygulaması kapsamında araçların, nama veya hamiline yazılı olmalarına bakılmaksızın isme açılmış hesaplarda izlenmesi temel kuraldır. Ancak Kurul kararı ile bazı hesapların toplu olarak tutulması da mümkündür. Kaydileştirilmesine karar verilen araçların teslimi zorunludur ve teslim edilen senetler kendiliğinden hükümsüz hale gelir. Teslim edilmeyen senetler ise borsada işlem göremez ve aracı kurumlarca alım satımına aracılık edilemez. Kayden izlenen araçlar arasında paylar, yatırım fonu katılma payları, borsa yatırım fonları, varlık teminatlı menkul kıymetler, özel sektör borçlanma araçları ve yapılandırılmış araçlar yer almaktadır. Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdindeki hesap yapısını incelediğimizde, her yatırımcı için tek bir sicil numarası üretildiği görülür. Hesap açılış süreci, üyeler tarafından kimlik bilgilerinin sisteme iletilmesi ve bu bilgilerin T.C. Kimlik Numarası veya Vergi Kimlik Numarası üzerinden teyit edilmesiyle tamamlanır. İhraççı hesapları; ihraççı havuz hesabı, ortak hesabı ve bilinmeyen ortak hesabından oluşur. İhraççı havuz hesabı, ihraç sürecindeki geçici kayıtların takibi için kullanılır. Ortak hesabı ise sadece borsada işlem görmeyen payların takibi için açılır. Kayıt dönüştürme aşamasında hak sahibi bilinmiyorsa, bu paylar bilinmeyen ortak hesabında toplu olarak izlenir. Yatırım kuruluşu hesapları ise DİBS depo hesapları, havuz hesapları ve yatırımcı hesaplarını içerir. Yatırımcı hesapları, hak sahiplerinin talebi üzerine açılır ve aynı yatırımcı farklı kurumlarda hesap açsa dahi aynı sicil numarasını kullanmaya devam eder. Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdinde müşterek hesap açılması da mümkündür ve bu hesaplarda iştirak oranları kayden izlenir. Yabancı saklama global hesabı, yurt dışında yerleşik hak sahiplerine ait araçların, hak sahibi ismine hesap açılmaksızın toplu olarak tutulduğu havuz niteliğindeki hesaplardır. Bu hesapların hangi hak sahipleri için açılabileceğine dair esaslar Kurul tarafından belirlenir. Merkezi takas kuruluşu hesapları ise takas havuz hesabı, havuz hesabı ve yatırımcı hesabından oluşur. Ayrıca rehin, haciz, yatırımcı blokajı ve satış blokajı gibi işlemler, ilgili hesaplarla bağlantılı alt hesaplar açılarak takip edilir. Bu alt hesap yapısı, mülkiyet üzerindeki kısıtlamaların şeffaf bir şekilde izlenmesini sağlar. Son olarak sermaye artırım süreçlerinin kaydi sistemdeki işleyişini ele alalım. İhraççılar, sermaye artırım tarihinden en geç bir iş günü öncesine kadar gerekli bilgileri MKKya bildirmek zorundadır. Bedelli sermaye artırımlarında, öncelikle yeni pay alma hakları ilgili hesaplara kaydedilir. Bedelin yatırılmasıyla birlikte bu haklar silinir ve yeni paylar ihraççı havuz hesabından yatırımcı hesaplarına aktarılır. Kullanılmayan rüçhan hakları sürenin sonunda sistemden silinir. Bedelsiz sermaye artırımlarında ise ihraççı havuz hesabına kaydedilen haklar, belirlenen oran doğrultusunda doğrudan üye hesaplarına dağıtılır. Borsa dışında yapılan satışlarda ise satılan pay tutarları ve alıcı bilgileri üzerinden kayıtlar güncellenir. Bu süreçlerin her aşamasında Merkezi Kayıt Kuruluşu ve ilgili üyeler arasındaki veri entegrasyonu, kayıtların doğruluğu açısından kritik öneme sahiptir. Sınavda özellikle bedelli ve bedelsiz sermaye artırımlarında hakların ne zaman ve nasıl paya dönüştüğü, hangi hesapların kullanıldığı sorularla karşınıza çıkabilir. Bir sonraki bölümde merkezi takas ve merkezi karşı taraf uygulamalarının detaylarını inceleyeceğiz.
Bölüm 2
Premium
Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdinde hesap açılış süreçlerini ve hesap yapılarını inceleyerek dersimize devam edelim. Yatırım kuruluşu tarafından yatırımcı hesabı açılmak üzere yapılan başvurularda, her yatırımcı için aynı sicil numarası kullanılır. Bu sistem, yatırımcının farklı kurumlardaki varlıklarının tek bir kimlik üzerinden takip edilmesine olanak tanır. Ayrıca Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdinde müşterek hesap açılması da mümkündür. Birden fazla kişinin müşterek hesap açtırma talebi üzerine, üyeler tarafından müşterek mülkiyet yatırımcı hesabı açılır ve bu hesaplardaki iştirak oranları da kayden izlenir. Bu durum, özellikle miras veya ortak yatırımlar açısından hukuki bir belirlilik sağlar. Yabancı saklama global hesabı kavramı, uluslararası piyasalarla entegrasyon açısından kritik bir öneme sahiptir. Yabancı saklama global hesabı, yurt dışında yerleşik hak sahiplerine ait sermaye piyasası araçlarının, yabancı merkezi saklama kuruluşları ve genel saklama yetkisi bulunan yatırım kuruluşları nezdinde, hak sahibi ismine açılmaksızın toplu olarak tutulduğu havuz niteliğindeki hesaplardır. Bu hesaplarda toplu olarak izlenecek sermaye piyasası araçları ile bu hesapların hangi hak sahipleri için açılabileceğine ilişkin esaslar Sermaye Piyasası Kurulu tarafından belirlenir. Sınav açısından bu hesapların isme değil, toplu bir havuz mantığına dayandığını bilmek önemlidir. Merkezi takas kuruluşu hesaplarının yapısını detaylandırmak gerekirse, bu yapının takas havuz hesabı, havuz hesabı ve yatırımcı hesabından oluştuğunu görmekteyiz. Takas havuz hesabı, merkezi takas kuruluşunun vekil sıfatıyla üyelerin takas işlemlerini gerçekleştirmesi için kullanılır. Havuz hesabı ise merkezi takas kuruluşunun hesap sahibinin vekil sıfatıyla takas işlemlerini yerine getirmesi amacıyla tahsis edilmiştir. Merkezi takas kuruluşu tarafından açılan yatırımcı hesapları ise Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdinde belirlenen esaslara uygun olarak yönetilir. Yabancı Merkezi Saklama Kuruluşu yani kısaca YMSK hesap yapısı da benzer bir hiyerarşiye sahiptir. Bu yapı, yabancı saklama global hesabı ve yatırımcı hesabından oluşur. Yabancı saklama global hesabı, yurt dışında yerleşik hak sahiplerine ait sermaye piyasası araçlarının hak sahibi ismine açılmaksızın toplu olarak tutulduğu havuz niteliğindeki hesaplardır. Bu hesapların kapsamı ve kullanım şartları yine Kurul tarafından belirlenir. Ayrıca YMSK'lar kendi portföyleri adına yatırımcı hesabı açma yetkisine de sahiptirler. Ortak ve yatırımcı hesaplarının alt hesapları, sistemdeki operasyonel esnekliği sağlar. Rehin, haciz, yatırımcı blokajı, satış blokajı ve Merkezi Kayıt Kuruluşu tarafından uygun görülecek diğer işlemlerin yapılması durumunda, bu işlemlere konu haklar ilgili hesaplarla bağlantılı alt hesaplar açılmak suretiyle izlenir. Bu alt hesap yapısı, ana hesaptaki varlıkların üzerindeki hukuki kısıtlamaların net bir şekilde ayrıştırılmasını sağlar. Devlet İç Borçlanma Araçları dışındaki sermaye piyasası araçları üzerinde gerçekleştirilecek işlemlere geçtiğimizde, temel kuralın sermaye piyasası araçlarının senede bağlanmaksızın elektronik ortamda kayden ihracı olduğunu görmekteyiz. Sermaye Piyasası Kurulu, kayden ihraç edilecek araçları ve kayden izlenecek hakları belirleme yetkisine sahiptir. Kaydileştirilmesine karar verilen araçların Kurul tarafından belirlenen esaslar çerçevesinde teslim edilmesi zorunludur. Teslim edilen fiziki sermaye piyasası araçları kendiliğinden hükümsüz hale gelir. Bu noktada sınavda sıklıkla sorulan bir husus, teslim edilmeyen araçların borsada işlem göremeyeceği ve aracı kurumlarca bu araçların alım satımına aracılık edilemeyeceğidir. Bedelli ve bedelsiz sermaye artırım süreçleri, Merkezi Kayıt Kuruluşu sisteminde belirli bir takvime göre işler. İhraççılar, izahnamenin veya ihraç belgesinin onayı ile sermaye artırım tarihini belirlerler. Bu tarih belirlendikten sonra, en geç bir iş günü öncesine kadar kaydi sermaye piyasası araçlarına ilişkin bilgiler Merkezi Kayıt Kuruluşu'na bildirilir. Bedelli sermaye artırımı işlemlerinde öncelikle yeni pay alma hakları, yani rüçhan hakları, bulundukları hesaplara kaydedilir. Yeni pay alma bedelinin yatırılması üzerine ilgili üyelerin Merkezi Kayıt Sistemi üzerinden yaptıkları bildirimlerle bu haklar hesaplardan silinir ve yeni paylar ihraççının havuz hesabından yatırımcı ve ortak hesaplarına aktarılır. Süresi içerisinde kullanılmayan yeni pay alma hakları ise sürenin sonunda sistemden otomatik olarak silinir. Bedelsiz sermaye artırımlarında süreç daha otomatiktir. İhraççının bildirimi üzerine ihraççı havuz hesabına kaydedilmiş olan haklar, açıklanan orana göre sermaye artırımı tarihi itibarıyla üye hesaplarına aktarılır. Borsa dışında yapılan satışlarda ise satılan pay tutarları ve alıcıların kayıt yapılmasını istedikleri yatırım hesabı bilgileri, satışın yapıldığı günü izleyen iş günü sonuna kadar ihraççı veya ihraca aracılık eden üye tarafından Merkezi Kayıt Kuruluşu'na bildirilir. Esas sermaye sistemindeki ortaklıklar için bu kayıtlar başlangıçta geçici niteliktedir ve sermayenin ticaret siciline tescili ile kesinlik kazanır. Tescil işlemi, tescili izleyen iş günü ihraççı tarafından Merkezi Kayıt Kuruluşu'na bildirilmelidir. Alım satım işlemlerinin kaydı ve takas süreçleri, merkezi takas kuruluşu tarafından ilgili borsanın düzenlemelerine uygun olarak yürütülür. Borsa işlemlerinin gerçekleşmesinden sonra yatırım kuruluşları, satışı yapılan sermaye piyasası araçlarını ilgili yatırımcı hesaplarının alt hesabı şeklinde Merkezi Kayıt Kuruluşu tarafından bu işlem için açılmış olan alt hesaba aktarırlar. Takas günü geldiğinde, takas yükümlülüğünün yerine getirilmesi amacıyla bu araçlar yatırımcı hesaplarından yatırım kuruluşu havuz hesaplarına aktarılır. Bu araçların takas havuz hesabına aktarılmasıyla yatırım kuruluşunun takas borcu kapanmış olur. Takas alacaklarının dağıtımı ise merkezi takas kuruluşu tarafından takas havuz hesabından ilgili yatırım kuruluşu havuz hesaplarına aktarılmasıyla başlar ve nihayetinde yatırım kuruluşları bu araçları yatırımcı hesaplarına dağıtır. Mali hakların kullanılması ve kaydı süreçlerinde ihraççılar, içerik ve formatı Merkezi Kayıt Kuruluşu tarafından belirlenecek bilgileri en geç işleme başlamadan bir gün önce bildirmekle yükümlüdür. Borsada işlem gören şirketlerin Kamuyu Aydınlatma Platformu'nda yani KAP'ta yayınlayacakları hak kullanım duyuruları, bu bildirim yükümlülüğünü yerine getirmiş sayılır. Faiz ve temettü gibi nakdi tutarlar, hak edildikleri ilk gün Merkezi Kayıt Kuruluşu'nun muhabir bankası olan Takasbank'a aktarılır. Bu tutarlar Merkezi Kayıt Kuruluşu'ndaki kayıtlar esas alınarak ilgili üye hesaplarına ve oradan da hak sahiplerine derhal ulaştırılır. Sermaye azaltılması durumunda, genel kurul kararının tescilini takiben azaltılan sermayeye isabet eden kısım ihraççı havuz hesabında toplanır ve iptal edilir. Benzer şekilde yatırım fonu katılma paylarının iadesinde de paylar ihraççı havuz hesabında toplanarak iptal süreci tamamlanır. Özsermaye hallerinde işlemlerin başlama tarihleri, Özel Durumlar Tebliği çerçevesinde KAP'ta ilan edilir. Her gün saat on altı:otuz itibarıyla, yarım günlerde ise saat on iki:sıfır itibarıyla, bir sonraki iş günü özsermaye hallerine başlayacak şirketleri gösteren liste kesinleştirilerek ilan edilir. Yönetimsel hakların kullanılması, özellikle genel kurul süreçleri açısından önemlidir. İhraççılar genel kurul toplantı tarihini ilgili düzenlemelerde belirtilen sürede Merkezi Kayıt Kuruluşu'na bildirir. Türk Ticaret Kanunu'nun dört yüz on yedinci maddesi uyarınca genel kurula katılacaklar listesi, toplantı gününden bir gün önce Merkezi Kayıt Kuruluşu tarafından hazırlanır. Bu listede pay sahiplerinin kimlik bilgileri ve payların itibari değerleri yer alır. Teminat, rehin ve intifa hakkı işlemleri, tarafların ilgili belgeleri üyelere vermesiyle başlar ve üyeler bu durumu derhal Merkezi Kayıt Kuruluşu kayıtlarına yansıtır. Teminat işlemlerinde, aksi kararlaştırılmadıkça, varlıklar teminat verenin mevcut hesabına bağlı bir alt hesapta izlenir. Mülkiyetin teminat alana devredildiği durumlarda ise varlıklar teminat alanın hesabına teminat açıklamasıyla aktarılır. Sözleşme sona erdiğinde ise iade işlemi yine kayden gerçekleştirilir. Rehin işlemlerinde de benzer şekilde rehin verenin veya alanın hesabında açılan alt hesaplar kullanılır. Yatırımcı blokajı ve yatırımcı uyarı sistemi, yatırımcıların kendi hesapları üzerindeki tasarruf yetkisini kısıtlayabilmelerine olanak tanır. Sermaye Piyasası Kurulu, yatırımcı uyarı sistemine kayıtlılığı zorunlu tutabilir. Özellikle üç Ekim iki bin on bir tarihi itibarıyla, e-Merkezi Kayıt Kuruluşu Bilgi Portalı'na, güncel adıyla e-Yatırımcı Bilgi Merkezi'ne kaydolmayan yatırımcıların hesaplarından rehin tesisi veya teminat amaçlı pay senedi çıkış işlemleri engellenmektedir. Bu, yatırımcı güvenliği açısından sınavda karşınıza çıkabilecek önemli bir detaydır. Haciz ve tedbir işlemleri, münhasıran Merkezi Kayıt Kuruluşu üyeleri tarafından ilgili hesaplarda ayrı bir alt hesap oluşturulması suretiyle yerine getirilir. Üyeler, kendilerine gelen adli veya idari talepleri karşılamak için öncelikle Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdindeki kayıtlarda gerekli değişiklikleri yapmakla yükümlüdürler. Kurul tarafından bildirilen işlem yasakları da derhal sisteme işlenir. Fiziki teslimat süreçleri, özellikle Darphane sertifikaları gibi araçlar için geçerlidir. Yatırımcılar, fiziki emtia teslim taleplerini Merkezi Kayıt Sistemi üzerinden yatırım kuruluşları aracılığıyla iletirler. Bu talepler Darphane'ye ulaştırılır ve ilgili emtia blokaj alt hesabına alınır. Darphane'nin onay vermesiyle sertifikalar iptal edilir ve fiziki teslimat gerçekleştirilir. Hakların üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilmesinde ise Merkezi Kayıt Kuruluşu'na yapılan bildirim tarihi esas alınır. Devlet İç Borçlanma Araçları yani DİBS işlemlerinde, anapara ve faiz ödemeleri için Merkezi Kayıt Kuruluşu, üye bazındaki bakiye bilgilerini Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'na iletir. Ödemeler Merkez Bankası tarafından ilgili üye hesaplarına, EFT üyesi olmayanlar için ise Takasbank üzerinden aktarılır. DİBS ödeme gününden bir gün önce, Elektronik Menkul Kıymet Transfer yani EMKT sisteminin kapanmasıyla ilgili kıymet hareketsizleştirilir ve itfa günü sistemden silinir. Kıymet transferleri ise EMKT ve Merkezi Kayıt Sistemi arasındaki entegrasyon üzerinden yürütülür. Şimdi merkezi takas ve merkez karşı taraf uygulamalarına ve ilgili düzenlemelere odaklanalım. Türkiye'de takas hizmetleri tarihsel süreçte bin dokuz yüz seksen sekiz yılına kadar aracısız yürütülmüş, sonrasında borsa bünyesine alınmış ve bin dokuz yüz doksan iki yılında Takasbank'ın kurulmasıyla profesyonel bir yapıya kavuşmuştur. altı bin üç yüz altmış iki sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nun yetmiş yedi. ve yetmiş sekizinci maddeleri, merkezi takas kuruluşlarını ve merkez karşı taraf uygulamasını yasal bir zemine oturtmuştur. Merkezi takas kuruluşları, borsalarda işlem gören sermaye piyasası araçlarının teslimi, bedellerinin ödenmesi ve teminat yükümlülüklerinin ifası ile ilgili işlemleri yürüten anonim ortaklık şeklindeki özel hukuk tüzel kişileridir. Bu kuruluşların kurulması için Kurulun teklifi üzerine ilgili Bakanın izni gerekir, faaliyete geçmeleri ise Kurulun iznine tabidir. Merkezi takas kuruluşları, lisanslı depolar tarafından düzenlenen ürün senetleri için de takas hizmeti sunabilirler. Merkez karşı taraf uygulaması, merkezi takas kuruluşunun alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı da alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını taahhüt etmesidir. Bu uygulama, piyasa güvenliği açısından hayati önem taşır. Merkez karşı taraf hizmeti çerçevesinde alınan temnatların mülkiyeti takas kuruluşuna geçer. Takas kuruluşları, üyelerinin müşterilerine olan yükümlülüklerinden sorumlu değildir. Temerrüt yönetimi kapsamında; üyelerin teminatları, garanti fonu, özsermaye, sigorta sözleşmeleri ve pozisyonların resen kapatılması gibi yöntemler kullanılabilir. Merkez karşı taraf hizmeti verecek kuruluşların mali risklerle uyumlu düzeyde sermaye bulundurması ve her altı aylık dönemler itibarıyla iç denetim kontrollerini yaparak sonuçları Kurula bildirmesi zorunludur. Takasbank'ın merkez karşı taraf rolünü üstlendiği piyasalar arasında Borsa İstanbul Para Piyasası, Pay Piyasası, Vadel İşlem ve Opsiyon Piyasası, Swap Piyasası ve Ödünç Pay Piyasası yer almaktadır. Kıymetli Madenler ve Taşlar Piyasası ile TEFAS gibi platformlarda ise merkez karşı taraf rolü bulunmamaktadır. Üyelik yapısına baktığımızda, doğrudan takas üyesi ve genel takas üyesi ayrımını görmekteyiz. Doğrudan takas üyeleri sadece kendilerinin ve müşterilerinin işlemlerini gerçekleştirebilirken, genel takas üyeleri diğer piyasa üyelerinin takas işlemlerini de yürütebilirler. Merkez karşı taraf uygulamasında ise işlemci kuruluş kavramı devreye girer. İşlemci kuruluş, işlemleri yapan ancak takas yükümlülüklerini bir genel merkez karşı taraf üyesi aracılığıyla tasfiye eden kuruluştur. Bu durumda genel üye ile işlemci kuruluş, Takasbank'a karşı müşterek borçlu ve müteselsil kefil olarak sorumludur. Üyelik şartlarının kaybedilmesi durumunda Takasbank, üyeye eksiklikleri gidermesi için üç ayı geçmemek üzere süre verebilir. Ancak sistem güvenliğini tehlikeye düşüren durumlarda herhangi bir süre vermeksizin faaliyetleri durdurma yetkisine sahiptir. Faaliyeti durdurulan üyenin yükümlülükleri devam eder ve Takasbank bu süreçte üyenin alacaklarını borç kapama için kullanabilir veya teminatlarına başvurabilir. Merkez karşı taraf üyeleri için mali yeterliliğin azalması durumunda altı aya kadar süre verilebilir, bu süre sonunda şartlar düzelmezse üyelik sona erdirilir. Takas hizmetinin kapsamı, teslim ve ödeme işlemlerinin yanı sıra teminat yönetimini de içerir. Takasın kesinliği ilkesi gereğince, takas talimatları ve ödeme işlemleri, üyenin faaliyetlerinin durdurulması veya tasfiye sürecine girilmesi durumunda dahi geri alınamaz ve iptal edilemez. Bu kural, finansal istikrarın korunması için temel bir dayanaktır. Takas yükümlülüklerinin belirlenmesinde çok taraflı netleştirme esastır. Bu yöntemde, üyenin aynı gün valörlü işlemlerinde alış ve satışları mahsup edilerek net bakiye üzerinden yükümlülük belirlenir. Ancak günler arasındaki yükümlülükler netleştirilmez. Bazı durumlarda Kurul veya borsa, brüt takas uygulanmasına karar verebilir. Takas işlemlerinde teslim karşılığı ödeme prensibi uygulanır. Bu prensibe göre, yükümlülüğünü yerine getirmeyen üyeye alacağı ödenmez. Likidite sırası ise en likit varlıktan en az likit varlığa doğru bir blokaj sırasını takip eder. Son olarak işlem öncesi depo şartına değinmek gerekir. Bilgi suistimali ve piyasa dolandırıcılığını önlemek amacıyla, belirli yatırımcılar veya araçlar bazında, emrin verildiği anda nakdin veya menkul kıymetin yatırım kuruluşu nezdinde hazır bulundurulması zorunluluğu getirilebilir. Bu uygulama, takas riskini sıfıra indirmeyi amaçlayan bir önlemdir. Bu temel kavramlar ve sayısal sınırlar, sermaye piyasası mevzuatı sınavlarında başarınız için kritik öneme sahiptir. Bir sonraki bölümde takas sürelerini ve operasyonel detayları inceleyeceğiz. Sermaye piyasalarında takas işlemlerinin teknik detaylarını ve operasyonel süreçlerini incelemeye devam ediyoruz. Bu bölümde öncelikle takas yükümlülüklerinin belirlenmesi sürecindeki temel yöntem olan netleştirme esaslarını ele alacağız.
Bölüm 3
Premium
Sermaye piyasalarında takas işlemlerinin teknik detaylarını ve operasyonel süreçlerini incelemeye devam ediyoruz. Bu bölümde öncelikle takas yükümlülüklerinin belirlenmesi sürecindeki temel yöntem olan netleştirme esaslarını ele alacağız. Takas işlemlerinde aynı gün valörlü işlemler için çok taraflı netleştirme yapılması esastır. Bu süreçte üyelerin aynı sermaye piyasası aracındaki alış ve satışları mahsup edilerek net bakiye üzerinden kıymet yükümlülüğü belirlenir. Tüm kıymetlerdeki alış ve satış bedelleri ise genel olarak netleştirilerek tek bir nakit alacak veya borç haline getirilir. Ancak netleştirme uygulamasına yönelik belirli sınırlamalar mevcuttur. Günler arasındaki yükümlülük ve alacaklar kesinlikle netleştirilmez. Ayrıca piyasa işlem kuralları çerçevesinde veya Sermaye Piyasası Kurulu, ilgili borsa veya piyasa işleticisinin talebiyle netleştirmenin sadece iki üye arasında yapılması veya belirli işlemlerin netleştirme dışında tutularak brüt takas yöntemine tabi tutulması mümkündür. Takasbankın sunduğu hizmetlerde netleştirme ve brüt takas yöntemlerine ilişkin esaslar ilgili piyasa yönergeleriyle düzenlenmektedir. Bu noktada sınav açısından netleştirmenin sınırlarını ve brüt takas istisnasını bilmek önem arz etmektedir. Takas yükümlülüklerinin yerine getirilmesindeki genel esaslara baktığımızda takas sürecinde Takasbankın muhatabının üye olduğunu görmekteyiz. Üyeler piyasalarda gerçekleştirdikleri işlemlerden kaynaklanan yükümlülükleri belirlenen sürelerde yerine getirmekle sorumludur. Bu işlemlerin sonuçlandırılması için üyelerin Takasbank, muhabir bankalar, Merkezi Kayıt Kuruluşu ve diğer merkez saklama kuruluşları nezdinde gerekli hesapları açmaları zorunludur. Takasın temel prensibi teslim karşılığı ödeme ilkesidir. Bu ilke uyarınca yükümlülüğünü yerine getirmeyen üyeye alacağı ödenmez. Yükümlülüğün kısmi olarak yerine getirilmesi durumunda ise alacaklar sadece kapatılan borçla orantılı olarak ödenir. Takasbank hizmet verilen piyasanın niteliğine göre takas borçlarına karşılık üyelerin alacaklarının blokelendirilmesi ve çözülmesi işlemlerinde bir likidite sırası belirler. Blokelendirme işlemleri en likit olandan en az likit olana doğru yapılırken bloke çözme işlemleri ise tam tersi şekilde en az likit olandan en likit olana doğru gerçekleştirilir. Takas alacaklarının dağıtılması sürecinde üyelerin alacakları Takasbank tarafından ilgili hesaplara aktarılır. Bir üyenin takas alacağını alabilmesi için hem kendi yükümlülüğünü yerine getirmiş olması hem de takas havuzunda yeterli bakiye bulunması şarttır. Yükümlülüğü bulunmayan üyelerin alacakları ise takas havuzundaki bakiye durumuna göre ödenir. Blokeli alacaklar borç kapatma saati dikkate alınarak serbestleştirilir. Sınavda sıklıkla karşınıza çıkabilecek bir diğer önemli konu ise işlem öncesi depo şartıdır. Sermaye Piyasası Kurulu ve Borsa, bilgi suistimali ve piyasa dolandırıcılığını önlemek amacıyla yatırımcı veya sermaye piyasası aracı bazında işlem öncesi depo şartı getirebilir. Bu durumda emir konusu nakit veya kıymetin yatırım kuruluşundaki hesapta bulunması veya peşinen tevdi edilmesi zorunludur. Takasbank nezdinde müşteri bazında nakit hesap tutulmadığı için bu şartın kontrolü ve uygulanması doğrudan emri alan yatırım kuruluşunun sorumluluğundadır. Takas süresi ve para birimi hususunda ise süreler ilgili borsa veya piyasa işleticisinin görüşü alınarak belirlenir. Takasbank sistem kaynaklı sorunlar nedeniyle bu süreleri geçici olarak değiştirebilir. Nakit yükümlülüklerde işlemin gerçekleştiği para biriminin kullanılması esas olmakla birlikte Takasbank farklı para birimleri üzerinden ödemeye izin verebilir. Mahsup imkanı ise bir üyenin bir piyasadaki nakit alacağının başka bir piyasadaki nakit borcuna sayılmasıdır. Bu imkandan yararlanmak isteyen üyenin belirlenen usulde mahsup talimatı vermesi gerekir. Ancak alacaklı olunan piyasadan ödeme alınamaması durumunda üye borçlu olduğu piyasaya olan borcunu aynı gün ödemek zorundadır. Varlık transferleri ise serbest virman veya şartlı virman şeklinde yapılabilir. Serbest virman herhangi bir şarta bağlı olmayan devri ifade ederken şartlı virman bir varlığın transferinin başka bir varlığın hesaba gelmesi şartına bağlanmasıdır. Şimdi ise işlem teminatlarının tesisi ve yönetimi konusuna geçelim. Üyeler müşterilerinin pozisyonları karşılığında Takasbank tarafından belirlenen oran veya tutarda işlem teminatını müşterilerinden talep etmek zorundadır. Bu teminatlar üyelerin ve Takasbankın kendi mal varlığından ayrı izlenir. Merkezi karşı taraf uygulamasında teminatlar başlangıç temnatı ve değişim teminatı olarak ikiye ayrılır. Başlangıç teminatı gelecekteki olası temerrüt risklerine karşı en başta talep edilen tutardır. Değişim teminatı ise pozisyonların piyasa fiyatıyla değerlenmesi sonucu oluşan farkları kapsar. Teminatların hesaplanmasında asgari yüzde 99luk tek taraflı güven aralığının kullanılması esastır. Ayrıca nakde dönüştürme süresi asgari iki iş günü olarak belirlenmiştir. Volatilite hesaplamalarında ise temin edilebildiği ölçüde asgari on iki aylık tarihsel veriler kullanılır. Bu sayısal veriler sınavda doğrudan soru olarak karşınıza çıkabileceği için dikkatle not edilmelidir. Teminatların değerlenmesinde borsada işlem gören varlıklar için son işlem günündeki ağırlıklı ortalama fiyat esas alınır. Eğer bir varlık beş iş gününden fazla süre işlem görmemişse Takasbank farklı değerleme esasları belirleyebilir. Konvertibl dövizler Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası tarafından ilan edilen en son döviz alış kuru üzerinden değerlenir. İşlem teminatları sadece takas yükümlülükleri için kullanılabilir; bu varlıklar kamu alacakları için dahi haczedilemez, rehnedilemez ve iflas masasına dahil edilemez. Nakit Türk Lirası teminatları ise zorunlu karşılıklar düşüldükten sonra Takasbank tarafından nemalandırılır. Teminat ve pozisyonların ayrıştırılması ilkesi gereği müşterilerin varlıkları üyelerin kendi portföyünden ayrı hesaplarda izlenir. Özellikle tekli pozisyon hesaplarındaki müşteri teminatları üyenin kendi borçları veya diğer müşterilerin açıkları için kesinlikle kullanılamaz. Garanti fonuna ilişkin esaslara geçtiğimizde Takasbankın takas sürecindeki gecikmeleri önlemek ve temerrüt durumlarını yönetmek için garanti fonu oluşturabileceğini görmekteyiz. Merkezi karşı taraf uygulamasında garanti fonu kurulması zorunludur. Fonun büyüklüğü en büyük açık pozisyona sahip üyenin temerrüdü ile ikinci ve üçüncü büyüklükteki üyelerin birlikte temerrüdü durumunda oluşacak kaynak ihtiyacından büyük olanından az olamaz. Garanti fonu katkı payları normal ve ilave katkı paylarından oluşur. İlave katkı payı talebi normal katkı payı tutarını aşamaz. Üyelerin katkı payları riskleriyle orantılı olarak belirlenir. Temerrüt yönetimi sürecinde ise bir üye yükümlülüğünü zamanında yerine getirmezse herhangi bir bildirime gerek kalmaksızın temerrüde düşmüş sayılır. Temerrüt durumunda uygulanacak faiz oranları sınav açısından kritik bir detaydır. Temerrüt faizi Borsa İstanbul repo ters repo pazarı, Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası bankalararası para piyasası veya Takasbank para piyasasında oluşan bir gecelik ağırlıklı ortalama faiz oranlarından en yüksek olanı esas alınarak hesaplanır. Temerrüt nedeniyle mağdur olan üyeye ise tahsil edilen faizin belirli bir oranı mağduriyet ödemesi olarak aktarılır. Merkezi karşı taraf uygulamasında temerrüt yönetimi daha kapsamlıdır. Takasbank alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını taahhüt eder. Bu süreçte açık teklif yöntemi veya sözleşme yenileme yani novasyon yöntemi kullanılır. Sözleşme yenileme yönteminde taraflar arasındaki orijinal sözleşme iptal edilerek Takasbank taraflarla ayrı ayrı yeni sözleşmeler yapar. Merkezi karşı taraf uygulamasında temerrüt halinde başvurulacak kaynakların sırası sınavda en çok sorulan konulardan biridir. Bu sıralama şu şekildedir: İlk olarak temerrüde düşen üyenin kendi teminatlarına başvurulur. Ardından temerrüde düşen üyenin garanti fonu katkı payı kullanılır. Varsa sigorta poliçelerinden tazminat sağlanır. Sonrasında Takasbank tarafından karşılanmış riskler için tahsis edilen sermaye devreye girer. Eğer bu da yetmezse diğer üyelerin yatırılmış garanti fonu katkı payları kullanılır. Bir sonraki aşamada diğer üyelerden ilave garanti fonu katkı payı talep edilir. En son aşamada ise Takasbankın kalan sermayesinden yapılan taahhüt kullanılır. Takasbank karşılanmış riskler için ayıracağı sermayeyi belirlerken geçmiş bir yıllık operasyonel giderlerinin yüzde 75inin ilavesiyle bulunacak meblağın yüzde 25ini esas alır. Bu oranlar merkezi karşı tarafın finansal sağlamlığını korumak adına belirlenmiş yasal sınırları temsil etmektedir. Son olarak Takasbankın merkezi karşı taraf rolü kapsamındaki diğer yetkilerine değinmek gerekir. Takasbank yurt içi veya yurt dışındaki diğer merkezi karşı taraf kuruluşlarıyla bağlantılı çalışabilir. Bu çalışma karşılıklı bağlantı veya katılımcı bağlantı şeklinde olabilir. Olağanüstü durumlarda Takasbank işlem limitlerini değiştirme, ilave teminat talep etme, pozisyonların kapatılmasını isteme veya başka üyeye aktarma gibi geniş yetkilere sahiptir. Ayrıca Takasbank üyelerinden bilgi ve belge isteme, inceleme yapma ve mevzuata aykırılık durumunda yaptırım uygulama yetkisiyle donatılmıştır. Temel hizmetlere ilişkin ücret ve komisyonlar yönetim kurulunun önerisi ve Sermaye Piyasası Kurulunun onayı ile belirlenirken yan hizmetlerin ücretleri Takasbank tarafından belirlenerek kurula bildirilir. Bu kapsamlı yapı sermaye piyasalarının güvenli ve kesintisiz işleyişini teminat altına almaktadır. Sermaye piyasalarında takas ve saklama işlemlerinin güvenliği ve etkinliği, piyasa disiplininin tesisi açısından kritik bir öneme sahiptir.
Bölüm 4
Premium
Sermaye piyasalarında takas ve saklama işlemlerinin güvenliği ve etkinliği, piyasa disiplininin tesisi açısından kritik bir öneme sahiptir. Bu ders kapsamında merkezi karşı taraf uygulamaları, portföy saklama hizmetleri ve pay piyasası takas süreçlerini detaylı bir şekilde ele alacağız. Merkezi Takas Kuruluşlarının, yani kısa adıyla MTK'ların uygulayacakları üyelik, takas, teminat ve temerrüt esaslarını inceleyerek başlayalım. Merkezi Takas Kuruluşları, takas işlemlerinin sağlıklı bir şekilde yürütülebilmesi ve olası risklerin yönetilebilmesi amacıyla, gerek duyulması halinde kullanılmak üzere bir garanti fonu oluşturabilirler. Bu fon, piyasadaki sistemik risklerin azaltılması ve takasın tamamlanmasının güvence altına alınması için hayati bir araçtır. Takas sürecinde Merkezi Takas Kuruluşunun doğrudan muhatabı üyelerdir. Bu durum, kuruluşun risk yönetimini üyeler üzerinden gerçekleştirdiğini ve bireysel yatırımcılarla doğrudan bir hukuki ilişki içine girmediğini göstermektedir. Ayrıca, Merkezi Takas Kuruluşları risk yönetimi kapsamında, alım emirlerinde emrin gerçekleştirilmesi için gerekli olan nakdin belirli bir kısmının veya tamamının, henüz emir gerçekleşmeden depo edilmesini talep etme yetkisine sahiptir. Bu uygulama, özellikle piyasadaki oynaklığın arttığı dönemlerde takas yükümlülüklerinin yerine getirilmesini garanti altına almak için kullanılır. Merkezi karşı taraf uygulaması, sermaye piyasalarında güvenin en önemli teminatlarından biridir. Bu sistemde Merkezi Takas Kuruluşu, alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı da alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını taahhüt eder. Bu taahhüt, piyasa katılımcılarının birbirlerinden kaynaklanan karşı taraf riskini ortadan kaldırarak bu riski Merkezi Takas Kuruluşu üzerine transfer eder. Sermaye Piyasası Kurulu, belirli piyasalar veya sermaye piyasası araçları itibarıyla merkezi karşı taraf uygulamasını zorunlu tutma yetkisine sahiptir. Bu yetki, piyasanın derinliği ve işlem hacmi göz önüne alınarak sistemik riskleri minimize etmek amacıyla kullanılır. Merkezi karşı taraf görevini üstlenen kuruluşlar için geçerli olan temel kurallardan biri, alınan teminatlar ile hesap sahiplerinin mal varlıklarının kesinlikle aynı teminat ve varlık havuzunda izlenemeyeceğidir. Varlıkların ayrıştırılması ilkesi uyarınca, her üyenin ve müşterinin varlığı ayrı tutulmalıdır. Ayrıca, Merkezi Takas Kuruluşları hizmet sundukları her bir piyasa için ayrı garanti fonları oluşturmak zorundadırlar; tüm piyasalar için tek bir ortak garanti fonu oluşturulması mevzuat açısından mümkün değildir. Bir kuruluşun merkezi takas kuruluşu olarak faaliyet göstermesi için Sermaye Piyasası Kurulu tarafından kuruluşuna izin verilmesi gerekir. Bu izin sürecinde Kurul, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın olumlu görüşünü almak zorundadır. Kuruluş izni verilirken yurt içi ve yurt dışı finansal piyasaların genel durumu, sistemik risk unsurları, kuruluşun hizmet vereceği borsalar ve kurucuların işin gerektirdiği mali güce ve itibara sahip olup olmadıkları titizlikle incelenir. Bu noktada İstanbul Takas ve Saklama Bankası Anonim Şirketi, yani Takasbank'ın Merkezi Takas Yönetmeliği çerçevesindeki yükümlülük belirleme yöntemlerine değinmek gerekir. Takas yükümlülüklerinin belirlenmesinde esas kural, aynı gün valörlü işlemlerin takasında çok taraflı netleştirme yapılmasıdır. Ancak ilgili borsanın veya piyasa işleticisinin talebi halinde, netleştirmenin sadece iki üye arasındaki işlemlerde yapılması da mümkündür. Ayrıca piyasa işlem kuralları çerçevesinde belirli nitelikteki işlemlerin netleştirme dışında bırakılarak brüt takasa tabi tutulması da yasal bir imkandır. Üyelerin takasa konu işlemlerinden doğan hak ve yükümlülükleri Takasbank tarafından belirlenen hesaplar üzerinden hesaben sonuçlandırılır. Burada dikkat edilmesi gereken en önemli kural, günler arasındaki yükümlülük ve alacakların netleştirilmesinin mümkün olmadığıdır; her günün takas yükümlülüğü kendi içinde değerlendirilir. Borsa İstanbul bünyesinde gerçekleştirilen işlemlerde, bir üyenin belirli bir kıymette hem alış hem de satış yapması durumunda, satış toplamının alış toplamına mahsup edilerek çıkan net bakiye üzerinden kıymet yükümlülüğünün belirlenmesi yöntemine çok taraflı netleştirme denir. Bu yöntem, piyasadaki likidite ihtiyacını azaltan ve işlem maliyetlerini düşüren bir mekanizmadır. Üyelik yapısı açısından ise doğrudan takas üyeliği ve genel takas üyeliği ayrımı mevcuttur. Doğrudan takas üyeleri sadece kendilerinin ve kendi müşterilerinin takas işlemlerini gerçekleştirmeye yetkili iken, genel takas üyeleri hem kendilerinin hem de diğer piyasa üyelerinin takas işlemlerini yürütebilirler. Bu iki üyelik türü arasındaki ayrım, üyenin özsermaye tutarı, iç sistemlerinin yeterliliği ve teknik altyapısı gibi kriterlere göre Takasbank tarafından yapılan içsel derecelendirme çalışmalarıyla belirlenir. Genel takas üyeliği daha yüksek mali güç ve operasyonel kapasite gerektirdiğinden, doğrudan takas üyeleri gerekli şartları sağladıklarında genel takas üyesi olmak için başvurabilirler. Sermaye piyasası hukukunda takas kesinliği kavramı, takas talimatlarının ve işlemlerinin belirli bir noktadan sonra geri alınamamasını ve iptal edilememesini ifade eder. Bu ilke, piyasadaki işlemlerin nihai sonuç doğurmasını ve sistemin istikrarını sağlar. Takasbank'ın sunduğu hizmetlerde temel alınan bir diğer ilke ise teslim karşılığı ödeme ilkesidir. Bu ilke uyarınca, yükümlülüğünü yerine getirmeyen üyeye takas alacağı ödenmez. Eğer üye yükümlülüğünü kısmi olarak yerine getirirse, alacağı da kapattığı borçla orantılı olarak ödenir. Üye alacaklarının blokelenmesi veya çözülmesi işlemlerinde likidite sırası gözetilir; bloke işlemleri en likit olandan en az likit olana doğru, bloke çözme işlemleri ise en az likit olandan en likit olana doğru gerçekleştirilir. Takasbank, merkezi karşı taraf hizmeti kapsamında risk yönetimi ve bilgi işlem altyapılarının güvenilirliğini iç denetim birimleri aracılığıyla en az yılda bir kez kontrol etmek ve sonuçlarını Sermaye Piyasası Kurulu'na bildirmekle yükümlüdür. Merkezi karşı taraf hizmetinde Takasbank, alıcıya karşı satıcı ve satıcıya karşı alıcı konumuna geçerek takasın tamamlanmasını taahhüt ederken, bu taahhüdü sadece almış olduğu teminatlar ve garanti fonu varlıkları ile sınırlı değildir. Takasbank'ın kendi sermayesi de belirli bir hiyerarşi içinde bu süreçte rol oynar. Temerrüt durumunda başvurulacak kaynakların kullanım sırası sınavlar açısından oldukça kritiktir. Bir üye temerrüde düştüğünde, öncelikle temerrüde düşen üyenin yatırdığı teminatlar ve garanti fonu katkı payları kullanılır. Eğer bu tutar yeterli olmazsa, Takasbank tarafından karşılanmış riskler için tahsis edilen sermaye devreye girer. Bu aşamadan sonra ise diğer merkezi karşı taraf üyelerinin yatırmış olduğu garanti fonu katkı payları ve üyelerden talep edilebilecek ilave katkı payları kullanılır. En son aşamada ise Takasbank'ın kalan sermayesinden yapılan taahhütler ve varsa sigorta poliçeleri devreye girer. Bu sıralama, sistemin diğer üyelerini korumak ve temerrüdün etkilerini sınırlamak amacıyla tasarlanmıştır. Merkezi karşı taraf üyeliği kapsamında genel ve doğrudan üyelik ayrımı, sorumluluklar açısından da farklılık gösterir. Genel merkezi karşı taraf üyeleri, başka işlemci kuruluşların takas işlemlerini gerçekleştirdiklerinde, bu işlemlerden dolayı Takasbank'a karşı doğrudan sorumlu olurlar. Takasbank, merkezi karşı taraf olarak hizmet verirken sadece üyelerle muhatap olur ve üyelerin müşterileriyle herhangi bir doğrudan ilişki kurmaz. Teminat yönetimi açısından, Takasbank nezdinde tutulan nakit Türk Lirası teminatlar, zorunlu karşılıklar düşüldükten sonra mümkün olan en iyi koşullarla nemalandırılır. Müşteri hesaplarındaki teminat açıklarının tamamlanmasından Takasbank'a karşı sorumlu olan taraf ilgili müşteri değil, her zaman ilgili üyedir. Garanti fonunun büyüklüğü ise en büyük açık pozisyona sahip üyenin temerrüdü veya ikinci ve üçüncü büyüklükteki üyelerin birlikte temerrüdü senaryolarından hangisi daha büyük bir kaynak ihtiyacı doğuruyorsa, ondan az olmayacak şekilde belirlenir. Olağanüstü durumlarda Takasbank, teminat çekilmesini sınırlama, risk parametrelerini değiştirme veya pozisyonların başka bir üyeye aktarılmasını talep etme gibi geniş yetkilere sahiptir. Şimdi portföy saklama hizmetine ve bu hizmeti sunacak kuruluşlara ilişkin esasları inceleyelim. Kolektif yatırım kuruluşlarının, yani yatırım fonları ve yatırım ortaklıklarının portföylerindeki varlıkların mevzuatta belirlenen portföy saklayıcıları nezdinde saklanması zorunludur. Ancak burada önemli bir istisna mevcuttur; gayrimenkul yatırım ortaklıkları, altyapı gayrimenkul yatırım ortaklıkları, girişim sermayesi yatırım ortaklıkları ve emeklilik yatırım fonlarının varlıkları için bu tebliğ kapsamında bir saklama zorunluluğu bulunmamaktadır. Buna karşın, gayrimenkul yatırım fonları ve girişim sermayesi yatırım fonları bu zorunluluk kapsamındadır. Portföy saklama hizmeti sadece varlıkların fiziksel veya kaydi olarak tutulması değil, aynı zamanda varlık hareketlerinin kontrolü, aidiyetin doğrulanması ve mevzuata uygunluğun denetlenmesi görevlerini de kapsar. Her bir kolektif yatırım kuruluşu, portföyü için yalnızca bir portföy saklayıcısı belirleyebilir. Portföy saklayıcısının yükümlülükleri arasında katılma payı işlemlerinin kontrolü, değerleme esaslarının uygunluğu, mevzuata uygunluk denetimi, varlık işlemlerinin bedellerinin aktarımı ve gelir kontrolü yer alır. Saklayıcı, yatırım fonlarının katılma payı ihraç ve itfa işlemlerinin fon içtüzüğüne uygunluğunu sağlamakla görevlidir. Birim pay değerinin belirlenen esaslara göre hesaplanıp hesaplanmadığını kontrol eder. Eğer portföy yönetim şirketi mevzuata veya içtüzüğe aykırı bir talimat verirse, saklayıcı bu talimatın yerine getirilmesini önleyici tedbirler alabilir. Aykırılıkların tespiti halinde durum derhal portföy yönetim şirketine bildirilir; eğer aykırılık önemli nitelikteyse veya düzeltilmezse Sermaye Piyasası Kurulu'na raporlama yapılması zorunludur. Nakit akımlarının izlenmesi kapsamında, kolektif yatırım kuruluşu adına açılan tüm hesapların saklayıcıya bildirilmesi şarttır ve saklayıcının bilgisi dışında herhangi bir kurumda hesap açılamaz. Portföy saklayıcısı olarak yetkilendirilecek kurumlar Takasbank ile Kurul tarafından yetkilendirilmiş banka ve aracı kurumlardır. Aracı kurumların bu hizmeti verebilmesi için genel saklama yetki belgesine sahip olmaları ve saklama hizmeti verdikleri kolektif yatırım kuruluşuna pay senedi alım satımına aracılık hizmeti sunmamaları gerekir. Bankalar için ise kendi özel mevzuatları uyarınca asgari ödenmiş sermaye şartını sağlamaları ve faaliyetlerinin son bir yıl içinde bir ay veya daha fazla süreyle durdurulmamış olması şartı aranır. Organizasyonel yapı açısından saklama hizmeti birimi, kurumun diğer birimlerinden tamamen ayrıştırılmalıdır. Saklama birimi yöneticisinin sermaye piyasası veya bankacılık alanında en az beş yıl tecrübeye sahip olması, ayrıca Sermaye Piyasası Faaliyetleri Düzey üç ve Türev Araçlar lisanslarına sahip olması zorunludur. Birimde çalışan ihtisas personelinin ise en az Düzey bir lisansına sahip olması gerekmektedir. Portföy saklama sözleşmesi, saklayıcı ile portföy yönetim şirketi veya yatırım ortaklığı arasında yazılı olarak yapılır. Saklayıcı değişikliği durumunda, yeni sözleşme yürürlüğe girene kadar eski saklayıcının sorumluluğu devam eder. Sözleşmenin feshi durumunda doksan gün önceden karşı tarafa ve Kurul'a bildirim yapılması esastır. Saklayıcı, yükümlülüklerini yerine getirmemesi nedeniyle oluşan zararlardan sorumludur ancak piyasadaki fiyat hareketlerinden kaynaklanan zararlardan sorumlu tutulamaz. Bağımsızlık ilkesi gereği, portföy saklayıcısının yöneticileri ile portföy yönetim şirketinin yöneticileri arasında herhangi bir ortaklık veya yönetim ilişkisi bulunamaz. Ayrıca, saklayıcı nezdindeki varlıkların mevcudiyetinin tespiti amacıyla yılda en az bir kez bağımsız denetim yapılması ve raporun altı iş günü içinde Kurul'a iletilmesi zorunludur. İç kontrol elemanlarının ise en az üç yıllık mesleki tecrübe ve Düzey üç lisansına sahip olması şarttır. Son olarak Borsa İstanbul Pay Piyasası takas işlemlerinin işleyişine bakalım. Pay piyasasında takas günü, işlem gününü takip eden ikinci iş günüdür, yani T artı iki kuralı uygulanır. Yarım iş günlerinde takas işlemi gerçekleştirilmez; bu günlerdeki işlemler bir önceki günün işlemleriyle birleştirilerek takip eden ikinci iş gününde sonuçlandırılır. Takasın temel prensipleri netleştirme, kaydi takas, teslim karşılığı ödeme, merkezi takas ve aynı gün valörlü ödemedir. Piyasada çok taraflı netleştirme esastır ve borç/alacak kayıtları müşteri ve portföy ayrımı gözetilerek oluşturulur. T günü, yani işlem gününde, seans sonuna kadar anlık takas pozisyonları güncellenir. Gün sonunda oluşan net pozisyonlara göre Merkezi Kayıt Kuruluşu dosyası oluşturulur ve borçlu müşterilerin kıymetleri takas için blokeye alınır. Bu bloke işlemi, kıymetlerin müşteri serbest alt hesabından Takas Amaçlı Virman Blokajı alt hesabına aktarılmasıyla gerçekleşir. T artı bir gününde ise varsa hatalı kayıtların düzeltilmesi işlemleri yürütülür. Bu süreçlerin her bir aşaması, piyasa istikrarını ve yatırımcı haklarını korumak üzere sıkı kurallara bağlanmıştır. Sınav hazırlığınızda bu sürelerin, lisanslama şartlarının ve temerrüt hiyerarşisinin üzerinde önemle durmanız başarınız açısından belirleyici olacaktır. Sermaye piyasalarında takas işlemlerinin işleyişi, piyasa disiplininin ve güvenliğinin sağlanması açısından belirli temel prensipler üzerine inşa edilmiştir.
Bölüm 5
Premium
Sermaye piyasalarında takas işlemlerinin işleyişi, piyasa disiplininin ve güvenliğinin sağlanması açısından belirli temel prensipler üzerine inşa edilmiştir. Takasbank tarafından pay piyasasına yönelik sunulan takas hizmetlerinde uygulanan bu temel prensipler; netleştirme, kaydi takas, teslim karşılığı ödeme, merkez takas ve aynı gün valörlü ödeme olarak sınıflandırılmaktadır. Bu kavramların her biri, sınav sorularında sıklıkla karşımıza çıkan ve birbirine karıştırılmaması gereken teknik detaylar içermektedir. İlk olarak netleştirme prensibini ele almak gerekirse, piyasada gerçekleştirilen işlemler sonucunda ortaya çıkan net borç veya alacak tutarının hesaplanmasında çok taraflı netleştirme yöntemi esas alınmaktadır. Bu süreçte menkul kıymet bazında müşteri ve portföy ayrımı gözetilmektedir. Netleştirme işlemi sonucunda oluşan net menkul kıymet borçları veya alacakları karşılığında ilgili nakit alacak veya borçlar tesis edilmektedir. Burada dikkat edilmesi gereken husus, netleştirmenin günlük olarak uygulanmasıdır. Temerrüt durumları haricinde, farklı günler arasında yükümlülük ve alacak geçişi mümkün değildir. Sınavda netleştirmenin hangi periyotta yapıldığı sorulursa, günlük olduğu bilgisi önem arz etmektedir. İkinci temel prensip olan teslim karşılığı ödeme ilkesi, aracı kurumların takas merkezine olan borçlarını kapatmadıkları sürece takastan doğan alacaklarının kendilerine ödenmemesini ifade eder. Ancak sistem, yükümlülüklerin kısmi olarak yerine getirilmesine de olanak tanımaktadır. Takasbank tarafından belirlenen zaman dilimlerinde, kısmi olarak yerine getirilen yükümlülükler karşılığında kısmi takas işlemi gerçekleştirilebilmektedir. Kaydi takas prensibi ise takasa konu olan nakit ve kıymet borçlarının hesaben ödenmesini öngörür. Bu süreçte takas alacakları, üyelerin Takasbank ve Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdindeki ilgili hesaplarına aktarılmaktadır. Merkez takas prensibi uyarınca, piyasada gerçekleştirilen tüm işlemlerin takası, Sermaye Piyasası Kurulu tarafından getirilen istisnalar hariç olmak üzere Takasbank tarafından yürütülür. Bu noktada sınav açısından önemli bir istisnaya değinmek gerekir. Toptan Satışlar Pazarı'nda gerçekleştirilen işlemlerin takası, alıcı ve satıcının talebi ve Borsa İstanbul'un uygun görmesi durumunda Takasbank dışında, üyelerin kendi aralarında gerçekleştirilebilmektedir. Son olarak aynı gün valörlü işlemler prensibi, takas gününde borcunu kapatan aracı kurumların aynı gün içinde alacaklarını tahsil etmesini sağlar. Günler arasında borç ve alacak devri yapılmaması esastır. Pay piyasasında brüt takas işlemleri, netleştirme mekanizmasının dışında tutulan özel bir uygulama alanıdır. Sermaye Piyasası Kurulu, Borsa veya piyasa işleticisi; piyasa, pazar, platform, menkul kıymet veya yatırımcı bazında brüt takas uygulanmasına karar verebilir. Ayrıca blok satış ve özel emir işlemlerinin takası da netleştirme dışında tutulabilmektedir. Brüt takas uygulamasında üye, gerçekleştirdiği satış işlemi toplamı kadar menkul kıymet borçlusu, karşılığındaki nakit tutarı kadar ise nakit alacaklısı olur. Alış işlemlerinde ise toplam tutar kadar nakit borçlusu ve toplam menkul kıymet adedi kadar menkul kıymet alacaklısı konumuna geçer. Borç ve alacak kayıtları müşteri ve portföy ayrımı gözetilerek oluşturulur ve brüt takasa konu olan alacaklar takas süresinin sonunda dağıtılır. Pay piyasası takas sürecini zaman dilimlerine ayırarak incelemek, konunun anlaşılması açısından faydalı olacaktır. İşlem günü olan T gününde, borsa işlemleri devam ederken üye bazında anlık takas pozisyonları oluşturulur. Bu pozisyonlar seans sonuna kadar sürekli güncellenir. Gün sonunda ise portföy ve müşteri bazında net takas pozisyonları netleşir. Bu veriler doğrultusunda Merkezi Kayıt Kuruluşu dosyası oluşturulur. Borçlu müşterilere ait kıymetlerin takas için blokeye alınması işlemi, aracı kurumların onayıyla otomatik olarak gerçekleştirilir. Bu işlem, müşterinin serbest alt hesabından Takas Amaçlı Virman Blokajı alt hesabına aktarım yapılmasıyla tamamlanır. Eğer hesap bakiyesi yetersizse, bakiye oluştukça sistem otomatik olarak blokaj işlemini sürdürür. T artı bir gününde ise düzeltme işlemleri ön plana çıkar. Borsa sözleşmelerindeki müşteri numarası veya acenta fon kodu gibi alanlarda hata olması durumunda, aracı kurumlar T günü işlem anından T artı bir günü borsa seans sonuna kadar düzeltme yapabilirler. Düzeltilmiş bilgiler ışığında Takasbank sisteminde yeniden netleştirme yapılır ve yeni Merkezi Kayıt Kuruluşu dosyası oluşturulur. Eğer düzeltme yapılmazsa, hatalı işlemlere ait takas süreçleri için Aracı Kuruluş Hatalı Portföy İşlem Hesabı, yani AKHATAP kullanılır. Takasın sonuçlandığı T artı iki gününde, takas talimatları üyeler tarafından izlenebilir hale gelir. Merkezi Kayıt Kuruluşu sisteminde blokeye alınan kıymetler otomatik olarak serbestleşerek önce Aracı Kurum Takas Havuz Hesabı'na, ardından Takasbank Takas Havuz Hesabı'na aktarılır. Bu aktarımın ardından Takasbank sisteminde aracı kurumun takas borcu kapatılmış olur. Nakit takası tarafında ise üyeler borçlarını Takasbank nezdindeki yirmi iki tire bir nolu Pay Takas Borcu Hesabı'na veya seksen sekiz tire bir nolu Pay Brüt Takas Borcu Hesabı'na en geç saat on altı:kırk beş'e kadar yatırmakla yükümlüdürler. Nakit borçları EFT, Takasbank içi virman veya diğer piyasalardaki alacakların mahsubu yöntemleriyle kapatılabilir. Burada mahsup talimatlarının sadece verildiği gün için geçerli olduğu ve belirlenen saatte gerçekleşmeyen mahsuplar için borçlu üyenin ödeme yükümlülüğünün devam ettiği unutulmamalıdır. Temerrüt işlemleri, piyasa disiplininin en kritik unsurlarından biridir. Yükümlülüklerini takas tarihinde saat on altı:kırk beş'e kadar yerine getirmeyen üyeler, herhangi bir bildirime gerek kalmaksızın temerrüde düşmüş sayılırlar. Temerrüt faizi hesaplanırken kullanılan formül; matrah çarpı faiz oranı çarpı gün çarpı katsayı bölü üç yüz altmış şeklindedir. Faiz oranı olarak Borsa İstanbul Repo Ters Repo Pazarı, Merkez Bankası Bankalararası Para Piyasası ve Takasbank Para Piyasası'ndaki en yüksek gecelik ağırlıklı ortalama faiz oranı dikkate alınır. Katsayı uygulaması ise ödemenin gecikme süresine göre değişir. Eğer yükümlülük on yedi:otuz'a kadar yerine getirilirse katsayı bir olarak uygulanırken, on yedi:otuz bir'den sonra veya izleyen günlerde yerine getirilirse katsayı üç olarak uygulanır. Sınavda bu katsayı ayrımı sıklıkla sorulmaktadır. Ayrıca temerrüt nedeniyle alacağını geç alan üyeye, tahsil edilen temerrüt cezasının üç'te iki'si mağduriyet ödemesi olarak aktarılır. Risk ve teminat yönetimi süreçlerine geçtiğimizde, Takasbank'ın Merkezi Karşı Taraf rolü çerçevesinde risk limitleri tanımladığını görmekteyiz. Üyelerin taşıdıkları pozisyonlar nedeniyle bulunması gereken teminat tutarları üzerinden limit kontrolleri yapılır. Eğer bir üyenin risk limiti aşılırsa, aşan kısım belirli katsayılarla çarpılarak ilave işlem teminatı hesabına yansıtılır. Teminat tamamlama çağrısı yapıldığında, bu yükümlülüğün takip eden iş günü saat on beş:sıfır'a kadar yerine getirilmesi zorunludur. Risk limit oranının yüzde iki yüz'ü aşması durumunda ise Takasbank'ın emir iletimini engelleme yetkisi bulunmaktadır. Pay piyasasında talep edilen teminatlar başlangıç temnatı ve değişim temnatı olarak ikiye ayrılır. Başlangıç temnatı, temerrüt durumunda ortaya çıkabilecek fiyat değişimlerini karşılamak amacıyla yüzde doksan dokuz virgül elli güven düzeyinde hesaplanır. Değişim temnatı ise pozisyonların cari değerleri ile piyasa fiyatları arasındaki farkı yansıtır. Toplam teminat gereksinimi bu iki değerin toplamından oluşur. Teminat olarak kabul edilen varlıklar arasında nakit Türk Lirası, döviz, devlet iç borçlanma senetleri, Eurobondlar, kira sertifikaları, Borsa İstanbul yüz endeksindeki paylar, yatırım fonları ve standart altın bulunmaktadır. Ancak burada kritik bir kural mevcuttur; hesaplanan toplam teminatın en az yüzde on'unun nakit Türk Lirası cinsinden olması zorunludur. Garanti fonu, üyelerin temerrüde düşmesi halinde oluşabilecek büyük ölçekli zararları karşılamak için oluşturulmuş ortak bir havuzdur. Fonun büyüklüğü, en büyük açık pozisyona sahip üye ile ikinci ve üçüncü en büyük üyelerin stres koşullarında birlikte temerrüdü senaryosuna göre belirlenir. Üyelerin garanti fonuna yapacakları sabit katkı payı tutarı iki yüz bin Türk Lirası olarak belirlenmiştir. Bu tutar her ayın ilk iş günü itibarıyla güncellenir ve eksik tutarların takip eden iş günü saat on beş:sıfır'a kadar tamamlanması gerekir. Garanti fonu varlıklarının amacı dışında kullanılması kesinlikle yasaktır. Borçlanma araçlarının transfer ve takas işlemlerinde ise ISIN kodlama sistemi büyük önem taşır. on iki haneden oluşan ISIN kodunun ilk iki hanesi ülke kodunu, yani Türkiye için TR ibaresini gösterir. Üçüncü hane menkul kıymetin türünü belirtir. Örneğin T harfi devlet tahvilini, B harfi hazine bonosunu, S harfi özel sektör tahvilini, Q harfi ise banka bonosunu simgeler. dört ile dokuz arasındaki haneler itfa tarihini gösterirken, on. hane para birimi ve kıymetin anapara veya kupon olup olmadığını belirtir. T harfi tüm menkul kıymeti, A harfi anaparayı, K harfi ise kuponu temsil eder. Özel sektör borçlanma araçlarında dört ile yedi arasındaki haneler ihraççı şirket kodunu, sekiz. hane ise itfa ayını gösterir. Sınavda bir ISIN kodu verilerek içerdiği bilgilerin analiz edilmesi istenebilir, bu nedenle kod yapısına hakim olmak kritiktir. Borçlanma Araçları Piyasası bünyesinde Kesin Alım Satım Pazarı, Nitelikli Yatırımcıya İhraç Pazarı ve Repo Ters Repo Pazarı gibi farklı işlem alanları bulunur. Kesin Alım Satım Pazarı'nda Türk Lirası ve döviz ödemeli borçlanma araçları işlem görürken, devlet iç borçlanma senetlerinde doksan güne kadar, diğer araçlarda ise otuz güne kadar ileri valörlü işlem yapılabilmektedir. Repo ve Ters Repo Pazarı'nda ise geri alım veya geri satım taahhüdü ile işlemler gerçekleştirilir. Bu pazarda işlem yapabilmek için Sermaye Piyasası Kurulu'ndan ilgili yetki belgesinin alınmış olması şarttır. Repo işlemlerinde valör bir, yani işlem gününden sonraki gün için yedi güne kadar ileri valörlü işlem yapılması mümkündür ve repo bitiş valörü en fazla bir yıl olarak belirlenmiştir. Son olarak depo hesaplarının işleyişine değinmek gerekirse, ihraç edilen tüm devlet iç borçlanma senetleri ve özel sektör borçlanma araçları Takasbank nezdinde depo bazında takip edilir. Bu hesaplar sadece takas işlemleri için değil, aynı zamanda Hazine ve Merkez Bankası ihraçlarının saklanması, Borsa İstanbul piyasaları için verilen teminatların tutulması ve Sermaye Piyasası Kurulu veya Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu gibi kurumlar adına alınan teminatların muhafazası amacıyla da kullanılır. Bu yapı, borçlanma araçları piyasasının güvenli ve şeffaf bir şekilde işlemesini sağlayan temel altyapıyı oluşturmaktadır. Sınav hazırlık sürecinde bu teknik detayların, özellikle sürelerin, saatlerin ve hesaplama yöntemlerinin titizlikle incelenmesi başarı için elzemdir. Borçlanma araçlarının takas ve saklama işlemlerinde depo hesaplarının işleyişi ve bu hesapların kullanım amaçları ile dersimize devam ediyoruz.
Bölüm 6
Premium
Borçlanma araçlarının takas ve saklama işlemlerinde depo hesaplarının işleyişi ve bu hesapların kullanım amaçları ile dersimize devam ediyoruz. Sermaye piyasalarında ihraç edilen Devlet İç Borçlanma Senetleri ve Özel Sektör Borçlanma Araçları, Takasbank nezdinde depo bazında titizlikle takip edilmektedir. Takasbank bünyesinde bu amaca yönelik olarak çeşitli depo hesapları açılmaktadır. Bu hesapların temel işlevleri arasında Borçlanma Araçları Piyasası kıymet takas işlemlerinin yürütülmesi, Hazine ve Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından ihraç edilen iç ve dış borçlanma araçlarının güvenli bir şekilde saklanması yer almaktadır. Ayrıca Borsa İstanbul bünyesinde işlem yapılan piyasaların Devlet İç Borçlanma Senedi ve Özel Sektör Borçlanma Aracı teminatlarının saklanması da bu hesaplar üzerinden gerçekleştirilir. Takasbank bünyesindeki veya tezgah üstü diğer piyasalar için verilen teminatlar ile Sermaye Piyasası Kurulu ve Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu gibi üst kurullar adına alınan teminatların saklanması da yine bu depo hesapları aracılığıyla yönetilmektedir. Takasbankın saklama hizmeti verdiği diğer kuruluşlar için alınan borçlanma araçları da bu sistemin bir parçasıdır. Borçlanma Araçları Piyasası bünyesinde yer alan farklı pazarların işleyiş esaslarını anlamak sınav başarısı açısından kritik öneme sahiptir. İlk olarak Kesin Alım Satım Pazarını ele alalım. Bu pazarda Türk Lirası ve döviz ödemeli olarak ihraç edilmiş borçlanma araçları, menkul kıymetleştirilmiş varlık ve gelirlere dayalı borçlanma araçları, kira sertifikaları, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından ihraç edilen likidite senetleri ve Borsa Yönetim Kurulu tarafından uygun görülen diğer sermaye piyasası araçları işlem görebilmektedir. Valör süreleri sınavda sıklıkla sorulan bir detaydır. Kesin Alım Satım Pazarında devlet iç borçlanma senetlerinde doksan güne kadar, diğer sermaye piyasası araçlarında ise otuz güne kadar ileri valörlü işlem yapılması mümkündür. Bu pazardaki takas mantığını bir örnekle açıklamak gerekirse, menkul kıymet satan bir üye sattığı kıymetin piyasa değeri kadar nakit alacaklı hale gelirken, sattığı kıymetin nominal değeri kadar borçlu olur. Kıymeti satın alan üye ise aldığı kıymetin piyasa değeri kadar nakit borçlu, aldığı kıymetin nominal değeri kadar ise alacaklı konumuna geçer. Örneğin bir aracı kuruluş on virgül sıfır Türk Lirası nominal değerli bir kıymeti sekiz virgül elli Türk Lirası piyasa değeri üzerinden satın aldığında, bu kuruluş sekiz virgül elli Türk Lirası nakit borçlanırken on virgül sıfır Türk Lirası nominal değerli kıymet alacaklısı olur. Karşı taraf olan satıcı ise tam tersi şekilde sekiz virgül elli Türk Lirası nakit alacaklısı ve on virgül sıfır Türk Lirası nominal değerli kıymet borçlusu durumuna düşer. Bir diğer önemli pazar ise Nitelikli Yatırımcıya İhraç Pazarıdır. Bu pazar, Sermaye Piyasası Kurulu düzenlemeleri çerçevesinde sadece nitelikli yatırımcılara ihraç edilecek sermaye piyasası araçlarının satış işlemlerinin gerçekleştirildiği alandır. Burada ihracı tamamlanan araçlar, ihracın tamamlanmasını veya satış süresinin sona ermesini izleyen iş günü, herhangi bir ek şart aranmaksızın Borçlanma Araçları Piyasası Kesin Alım Satım Pazarında nitelikli yatırımcılar arasında kot dışı olarak işlem görmeye başlar. Bu noktada sınav açısından önemli bir sorumluluk paylaşımı mevcuttur. Kesin Alım Satım Pazarında gerçekleşen işlemlerin sadece nitelikli yatırımcılar arasında yapılmasını sağlama sorumluluğu, ilgili emirlere aracılık eden aracı kuruluşlara aittir. Repo ve Ters Repo Pazarı, borçlanma araçları piyasasının en aktif bölümlerinden biridir. Repo, önceden belirlenen bir tarihte ve fiyattan geri alma taahhüdüyle bir menkul kıymetin satılması işlemidir. Ters repo ise bunun tam aksine, önceden belirlenen bir tarihte ve fiyattan geri satma taahhüdüyle bir menkul kıymetin satın alınmasını ifade eder. Bu pazarda işlem yapabilmek için Sermaye Piyasası Kurulundan Repo ve Ters Repo işlemi yapabilme yetki belgesinin alınmış olması ve Borçlanma Araçları Piyasasında işlem yapma yetkisine sahip olunması şarttır. Valör kuralları burada da belirleyicidir. Repo ve Ters Repo Pazarında yedi güne kadar ileri başlangıç valörlü işlemler yapılabilirken, reponun bitiş valörü en fazla bir yıl olabilmektedir. Zincirleme repo işlemleri de bu pazarın bir özelliğidir. Ters repo işlemiyle alınan ve vade sonuna kadar bin yüz bir numaralı hesapta bloke edilen kıymetler, başka bir repo işleminde kullanılabilir. Ancak burada sınavda karşınıza çıkabilecek teknik bir kural vardır. İkinci repo işleminin vadesi, birinci işlemin vadesinden en az bir gün önce sona ermelidir. Ayrıca repo işlemine konu olan menkul kıymetlerin itfa ve kupon ödeme tarihleri, işlemin bitiş valöründen sonraki bir tarihte olmalıdır. Menkul kıymet yükümlülüğü yerine getirilirken, işlem tutarıyla orantılı olarak en fazla beş farklı menkul kıymet kullanılabilmektedir. Menkul Kıymet Tercihli Repo Pazarı ve Taahhütlü İşlemler Pazarı gibi özelleşmiş alanlar da mevcuttur. Menkul Kıymet Tercihli Repo Pazarında belirli bir menkul kıymet üzerinde geri alım vaadiyle satım veya geri satım vaadiyle alım yapılır. Burada repo oranının yanı sıra menkul kıymetin fiyatı da işleme dahil edilir. İşleme konu paylar, ters repo yapan üye adına bitiş valörüne kadar bloke bir hesapta saklanır. Başlangıç valörü aynı gün veya en fazla yedi gün ileri tarihli olabilirken, bitiş valörü yine bir yıl ile sınırlandırılmıştır. Taahhütlü İşlemler Pazarında ise Hazine veya kamu sermayeli kurumlarca kurulan varlık kiralama şirketlerinin ihraç ettiği Türk Lirası ödemeli kira sertifikaları işlem görür. Bu pazarda da yedi güne kadar ileri başlangıç valörü ve en fazla bir yıl bitiş valörü kuralı geçerlidir. Pay Senedi Repo Pazarı, Borsa İstanbul elli endeksine dahil olan ve Genel Müdürlükçe uygun görülen payların repo işlemlerine konu edildiği bir pazardır. Bu pazarın temel amacı, organize bir piyasa içerisinde şirket payları üzerinde repo yapılabilmesine imkan tanımaktır. İşlemler aynı gün veya en fazla iki iş günü ileri başlangıç valörlü olabilir. Bitiş valörü ise diğer repo pazarlarında olduğu gibi en fazla bir yıldır. Uluslararası Tahvil Pazarı ise Türkiye Cumhuriyeti Hazinesi tarafından ihraç edilen ve Eurotahvil olarak bilinen dış borçlanma araçlarının işlem gördüğü yerdir. Burada işlemler çoklu fiyat sürekli müzayede sistemine göre elektronik ortamda yürütülür. Fiyatlandırma yüz birim üzerinden ve ilgili döviz cinsinden yapılır. Valör süresi asgari bir iş günü, azami ise on beş iş günü olarak belirlenmiştir. Gözaltı Pazarı, kotasyon düzenlemeleri gereği Kesin Alım Satım Pazarından çıkarılan araçların işlem gördüğü pazardır ve işleyiş esasları bakımından Kesin Alım Satım Pazarı ile aynı kurallara tabidir. Borsa İstanbul Para Piyasası ise bankalar, aracı kurumlar ve Takasbankın Türk Lirası fon arz ve taleplerini karşıladıkları teminatlı bir piyasadır. Burada Takasbank merkezi karşı taraf rolünü üstlenerek alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı konumuna geçer ve takasın tamamlanmasını taahhüt eder. İşlemler aynı gün veya bir iş günü ileri başlangıç valörlü olabilirken, bitiş valörü taraflarca serbestçe belirlenebilir. Swap Piyasası bünyesinde Para Swap Pazarı ve Kıymetli Madenler Swap Pazarı bulunmaktadır. Para Swap Pazarında Türk Lirası ile Amerikan Doları veya Euro değişimi yapılırken, Kıymetli Madenler Swap Pazarında standartları belirlenmiş kıymetli madenler ile bu para birimleri takas edilir. Aracı kurumlar sadece Kıymetli Madenler Swap Pazarında işlem yapabilirler. Swap işlemlerinde başlangıç ve bitiş valörü arasındaki süre en fazla üç yüz altmış beş gün olabilir. Takasbank bu piyasada da merkezi karşı taraf olarak görev yapar. Borçlanma Araçları Piyasası takas prensiplerini incelediğimizde üç temel ilke ile karşılaşırız. Bunlar netleştirme, teslim karşılığı ödeme ve kaydi takastır. Netleştirme prensibi, Taahhütlü İşlemler Pazarı ve Uluslararası Tahvil Pazarı dışındaki tüm işlemlerde uygulanır. Bu iki pazarda işlemler işlem bazında takas edilir ve netleştirme yapılmaz. Diğer pazarlarda ise üyelerin alacak ve borçları karşılıklı mahsup edilerek tek bir net alacak veya borca dönüştürülür. Çok taraflı netleştirme yöntemi esas alınır. Ancak merkezi karşı taraf hizmeti verilen ve verilmeyen pazarların yükümlülükleri ayrı ayrı netleştirilir, birbirleriyle karıştırılmaz. Ters repo ile satın alınan kıymetler, zincirleme işlemler hariç olmak üzere, bin yüz bir numaralı Borsa İç Ters Repo Teminat Deposunda valör iki tarihine kadar bloke edilir ve netleştirmeye dahil edilmez. Yatırım fonları ve ortaklıkları borsada doğrudan işlem yapamadıkları için onlara ait takas işlemlerinden, işlemi gerçekleştiren üyeler sorumludur. Teslim karşılığı ödeme prensibi uyarınca, üyeler takas yükümlülüklerini yerine getirmedikleri sürece takas alacaklarını tahsil edemezler. Ancak yükümlülüklerin kısmi olarak yerine getirilmesi mümkündür ve bu durumda kısmi mutabakat yapılır. Kaydi takas prensibi ise tüm nakit ve kıymet borçlarının hesaplar üzerinden hesaben ödenmesini ve alacakların ilgili hesaplara aktarılmasını ifade eder. Borçlanma Araçları Piyasasında takas süresi Türk Lirası ödemeli işlemlerde aynı gün yani T artı sıfır, yabancı para ödemeli işlemlerde ise bir iş günü sonrası yani T artı birdir. İleri valörlü işlemler ise valör gününde takasa dahil edilir. Takas borçlarının kapatılması için son saat on altı:kırk beş olarak belirlenmiştir. Bu saat sınavda çıkabilecek kritik bir zaman sınırıdır. Nakit takas borçlarının ödenmesinde üyeler çeşitli yöntemler kullanabilirler. Bankalar Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası nezdindeki hesaplarından aktarım yaparken, aracı kurumlar EFT yoluyla borçlarını kapatabilirler. Ayrıca Takasbank nezdindeki başka bir hesaptan virman yapılması veya diğer piyasalardaki alacakların mahsup edilmesi de mümkündür. Nakit alacakların ödenebilmesi için menkul kıymet yükümlülüklerinin yerine getirilmiş olması şarttır. Kıymet takası işlemlerinde ise sistem netleştirme esnasında otomatik olarak borç kapatma yapar. Eğer bakiye yetersizse üyenin Elektronik Menkul Kıymet Transfer sistemi yani EMKT üzerinden, Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdindeki hesaplarından veya başka bir üyeden virman yoluyla bakiye oluşturması gerekir. EMKT üzerinden yapılan transferlerde D06 mesaj kodu kullanılır. Bu mesaj Takasbanka ulaştığında üyenin beş yüz bir numaralı serbest depo hesabı ilgili tutar kadar artırılır. Şartlı virman işlemleri, Borsa İstanbul dışındaki alım satım işlemlerinde nakit ve menkul kıymetin eş anlı olarak, karşı taraf riski üstlenilmeden el değiştirmesini sağlar. Bu işlemlerde Takasbank nezdindeki kıymet devirleri için beş yüz bir numaralı, Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdindeki devirler için ise 501K numaralı serbest depo hesapları kullanılır. Bireysel emeklilik ve yatırım fonları adına yapılan işlemlerde sistem otomatik virman kayıtları oluşturur. Ancak repo işlemlerinde bu kaydın oluşması için repocu üyenin menkul kıymet bildirimini yapması zorunludur. Özel Sektör Borçlanma Araçları kıymet borçları ise üyenin Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdindeki alt hesabından Takasbankın Özel Sektör Tahvil Takas Havuz hesabına otomatik olarak aktarılarak kapatılır. Temerrüt işlemleri, yükümlülüklerini zamanında yerine getirmeyen üyeler için herhangi bir bildirime gerek kalmaksızın uygulanır. Nakit borçlarda paranın Takasbankın merkez bankası hesabına geçtiği saat, kıymet borçlarında ise borç kapatma programının çalıştırıldığı saat esas alınır. Temerrüt cezaları yükümlülüğün yerine getirildiği saat dilimine göre farklılık gösterir. on altı:kırk altı ile on yedi:sıfır saatleri arasında yerine getirilen yükümlülükler için sıfır virgül yirmi beş katsayısı uygulanır. on yedi:bir ile on sekiz:kırk beş arasında bu katsayı sıfır,50ye yükselir. Saat on sekiz:46dan sonra veya izleyen günlerde yerine getirilen yükümlülükler için ise katsayı üç olarak belirlenmiştir. Repo işlemine konu menkul kıymet bildiriminin saat on beş:00ten sonra yapılması durumunda ise sıfır virgül beş katsayısı üzerinden ceza uygulanır. T artı bir gününde borcunu kapatamayan üyeler için Borsa İstanbulda re'sen borç kapatma yoluna gidilir ve bu işlemler temerrüt pazarında gerçekleştirilir. Temerrüt cezaları tahakkuk tarihinden itibaren üç iş günü içerisinde ödenmelidir. Mağdur olan alacaklı üyelere ise tahsil edilen temerrüt cezasının üçte ikisi oranında mağduriyet ödemesi yapılır. Borsa İstanbul Para Piyasası temerrüt işlemlerinde Takasbankın merkezi karşı taraf sorumluluğu, piyasa likidite kısıtları ve yönetmelik sınırları dahilindedir. Teminat temerrüdü durumunda fon arz eden üyenin işleminin gerçekleşmesi esastır. Eğer temerrüt çözülemezse Takasbank ters işlem yaparak veya temerrüt yönetim kaynaklarını kullanarak süreci yönetir. Nakit temerrüdünde de benzer şekilde üyenin teminatları ve garanti fonu kullanılarak likidite sağlanmaya çalışılır. Eğer belirlenen süreler içinde temerrüt sonlandırılamazsa işlem iptal edilebilir ve mağdur üyeye tazminat ödenir. Para piyasasında nakit takas temerrüdü için on altı:45ten sonra aynı gün yapılan ödemelerde sıfır virgül elli katsayısı, valör tarihinden sonraki ödemelerde ise iki katsayısı uygulanır. Temerrüt faizi hesaplanırken matrah, baz faiz oranı, katsayı ve gün sayısı çarpılarak 365e bölünür. Hesaplanan cezalar için yönetim kurulu tarafından belirlenen alt ve üst sınırlar uygulanmaktadır. Son olarak Borçlanma Araçları Piyasası risk ve teminat yönetimine değinelim. Sistem işlem öncesi, işlem anı ve işlem sonrası olmak üzere üç katmanlı bir yapıya sahiptir. İşlem öncesi risk yönetiminde, emirlerin işleme dönüşme ihtimali gözetilerek teminat yeterliliği kontrol edilir. İşlem anı risk yönetiminde, emrin gerçekleştiği anda nihai kontroller yapılır ve teminatı yetersiz olan hesapların pozisyon artırıcı emir iletmesine izin verilmeyebilir. İşlem sonrası risk yönetimi ise her saat başında portföy bazlı teminatlandırma yöntemi kullanılarak gerçekleştirilir. Risk parametreleri Takasbank tarafından en az bir yıllık veri seti ve yüzde doksan dokuz virgül elli güven düzeyi kullanılarak belirlenir. Bu parametreler normal şartlarda üç ayda bir gözden geçirilir ancak piyasa koşulları gerektirdiğinde daha erken de revize edilebilir. Takasbankın merkezi karşı taraf hizmeti vermediği pazarlarda da benzer risk yönetim yöntemleri ve parametreleri uygulanmaktadır. Bu detaylı yapı, piyasanın güvenliğini ve takas işlemlerinin kesintisiz bir şekilde tamamlanmasını sağlamayı amaçlamaktadır. Merkezi Karşı Taraf hizmeti sunulan piyasalarda risk yönetimi süreçleri, finansal istikrarın korunması ve takas sisteminin güvenliğinin tesisi açısından hayati bir öneme sahiptir.
Bölüm 7
Premium
Merkezi Karşı Taraf hizmeti sunulan piyasalarda risk yönetimi süreçleri, finansal istikrarın korunması ve takas sisteminin güvenliğinin tesisi açısından hayati bir öneme sahiptir. Bu süreçler temel olarak işlem öncesi, işlem anı ve işlem sonrası olmak üzere üç ana katmanda yapılandırılmıştır. İşlem anı risk yönetimi katmanı, teminat kontrolü sürecini kapsayan kritik bir aşamadır. Bu aşamada, teminat eksikliği bulunan hesaplar üzerinden pozisyon artırıcı emir iletimine izin verilmeyebilir. İşlem anı risk yönetimi katmanında uygulanacak teminat kontrolünün genel esasları, Takasbank tarafından yayımlanan genel mektuplar aracılığıyla üyelere duyurulmaktadır. Bu katmanda ayrıca teminat çekme işlemleri ve her türlü takas pozisyonu değişiminde risk ve teminat dengesi hesaplamaları titizlikle yürütülür. İşlem sonrası risk yönetimi süreci ise Takasbank tarafından ilan edilen belirli zaman dilimlerinde gerçekleştirilir. Bu süreçte, ilgili ana ait pozisyon ve teminat bakiyeleri ile bunlara ilişkin güncel piyasa fiyatları kullanılarak kapsamlı risk ve teminat hesaplamaları yapılır. İşlem sonrası risk yönetimi katmanında, teminatlandırma esasları çerçevesinde her saat başında, her hesap için portföy bazlı teminatlandırma yöntemi kullanılarak bulunması gereken teminat tutarı hesaplanmaktadır. Bu hesaplama sonuçları doğrudan BISTECH takas ekranlarına yansıtılır. Risk limit kontrolleri ve teminat tamamlama çağrıları, işlem sonrası risk yönetimi katmanında yapılan bu hesaplamalar baz alınarak gerçekleştirilir. Takasbank, Sermaye Piyasası Kurulu izni çerçevesinde, Merkezi Karşı Taraf hizmeti verilmeyen pazar veya platformlardaki menkul kıymetlerin takası için alınan teminat tutarlarının hesaplanmasında da Merkezi Karşı Taraf hizmeti verilen piyasalardaki yöntem ve parametreleri uygulama yetkisine sahiptir. Risk yönetimi sisteminin teknik işleyişinde iki ayrı hesaplama bileşeni mevcuttur. Birincisi, emrin işleme dönüştüğü anda işlem öncesi risk yönetimi katmanında PTRM teminat hesaplama yöntemi ile yapılan anlık teminat yeterliliği hesaplamasıdır. İkincisi ise işlem anı risk yönetimi katmanında, işlem sonrası risk yönetimi esasları dikkate alınarak yapılan hesaplamadır. İşlem öncesi risk yönetimi katmanında yapılan anlık hesaplama, işlem anı risk yönetimi katmanındaki nihai hesaplama tamamlanıncaya kadar geçerliliğini korur ve hesaplama tamamlandığında yerini yeni değere bırakır. Bu noktada sınav açısından önemli bir hususa dikkat çekmek gerekir. İşlem öncesi sistem katmanında hesaplanan geçici değerin, işlem anı katmanındaki nihai değerden büyük olması nedeniyle emir iletiminde yaşanabilecek geçici blokajlar veya emir iptallerinden dolayı Takasbank sorumlu tutulamaz. İşlem öncesi ve anı risk yönetimine esas teminat dengesi PTRM ara yüzünden takip edilmektedir. İşlem anı katmanında risk hesaplamaları yalnızca pozisyon değişimi olan hesaplar için yapılırken, teminat yatırma ve çekme işlemlerinde risk hesaplaması güncellenmez, sadece teminat bakiyesi güncellenerek sisteme aktarılır. Risk yönetimi katmanlarında kullanılan parametrelerin belirlenmesi belirli standartlara bağlanmıştır. Takasbank, bu parametreleri asgari bir yıllık veri seti ve yüzde doksan dokuz virgül elli güven düzeyi kullanarak belirler. Bu parametreler piyasa şartları gözetilerek üç ayda bir gözden geçirilir. Ancak Takasbank, gerekli gördüğü hallerde üç aylık sürenin bitmesini beklemeden, piyasa koşulları doğrultusunda işlem öncesi risk parametrelerini revize etme yetkisine sahiptir. Belirlenen bu parametreler genel mektuplar ile piyasa katılımcılarına duyurulur. Risk limitleri konusuna geçtiğimizde, Takasbank'ın Merkezi Karşı Taraf hizmeti verdiği piyasalarda üyelere mali yeterlilikleri nispetinde risk limitleri tanımladığını görmekteyiz. Bu limitler, üyelerin taşıdıkları pozisyonlar nedeniyle bulunması gereken teminat tutarları üzerinden belirlenir. Her bir piyasa için ayrı ayrı belirlenen bu limitlerin takibi BISTECH sisteminde toplam tutar üzerinden yapılır. Üyenin tüm piyasalardaki pozisyonlarından kaynaklanan toplam bulunması gereken teminatının risk limitini aşıp aşmadığı gün içi risk hesaplama anlarında kontrol edilir. Limit aşımı durumunda, aşan kısım kademeli olarak belirli katsayılar ile çarpılır ve elde edilen toplam tutar üyenin ilave işlem teminatı hesabına yansıtılır. İlave işlem teminatı hesabında açık olan üyeye teminat tamamlama çağrısı yapılır. Bu yükümlülüğün, çağrıyı takip eden iş günü saat on beş:sıfır'e kadar yerine getirilmemesi durumunda temerrüt hükümleri uygulanır. Ayrıca, risk limit oranının yüzde iki yüz'ü aşması durumunda, teminat bakiyelerinin yeterliliğine bakılmaksızın üyenin emir iletimi engellenebilir ve bekleyen pasif emirleri otomatik olarak iptal edilir. Bu engelin kalkması için oranın yüzde iki yüz seviyesinin altına inmesi şarttır. İlave işlem teminatı hesabına kabul edilebilecek varlıklar ve bunlara uygulanan grup limitleri sınavda soru potansiyeli taşıyan teknik detaylar içermektedir. Nakit Türk Lirası varlıklar en fazla yüzde yüz oranında kabul edilirken, Amerikan Doları, Avro ve İngiliz Sterlini cinsinden konvertibl dövizler en fazla yüzde yetmiş oranında kabul edilmektedir. Devlet İç Borçlanma Senetleri, Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından ihraç edilen Eurobondlar, Hazine Varlık Kiralama Şirketi tarafından ihraç edilen kira sertifikaları ile ipotek teminatlı, ipoteğe dayalı, varlık temnatlı ve varlığa dayalı menkul kıymetler için de grup limiti en fazla yüzde yetmiş olarak belirlenmiştir. Teminatların üyenin kendisine ait olması veya üzerinde tasarruf hakkına sahip olduğu varlıklardan karşılanması zorunluluğu temel bir kuraldır. Teminatlandırma veya diğer adıyla marjin işlemlerinde, menkul kıymet pozisyonlarından kaynaklanan risklerin karşılanması esastır. Parametrelerin belirlenmesinde yüzde doksan dokuz virgül elli güven düzeyi ve iki günlük elde tutma süresi dikkate alınır. Volatilite hesaplamalarında kullanılan tarihsel veri setlerinin asgari son on iki aylık dönemi kapsaması zorunludur. Portföy bazlı net teminatlandırma yöntemi kullanılırken, müşterilere ait pozisyonlar ile üye portföyüne ait pozisyonlar arasında kesinlikle netleştirme yapılmaz. Bu ayrım, müşteri varlıklarının korunması ilkesinin bir gereğidir. Borçlanma Araçları Piyasası için kullanılan Nakit Akım Teminatlandırma yani NAT yöntemi, verim eğrilerine uygulanacak stres senaryoları üzerinden risk hesaplanmasına dayanır. NAT yöntemi, aynı verim eğrisine bağlı kıymetleri gruplandırarak menkul kıymetlere ilişkin nakit akımlarını bir portföy olarak değerlendirir ve Net Bugünkü Değer değişimi metriğini kullanır. Faiz oranları verim eğrilerinden enterpole edilir. BISTECH sisteminde benzer nitelikteki borçlanma araçları için farklı verim eğrileri oluşturulur. Devlet İç Borçlanma Senetleri, yabancı para kıymetler ve özel sektör borçlanma araçları için özel verim eğrileri ve şoklar kullanılır. NAT yönteminde verim eğrilerindeki bağımsız değişimler üç temel bileşenle tanımlanır. Bunlar verim eğrisinin bütünüyle yukarı veya aşağı kaymasını ifade eden paralel kayma, eğimin değişmesi ve eğrilik derecesinin değişmesidir. Bu hesaplamalarda da yüzde doksan dokuz virgül elli güven düzeyi esas alınır ve parametreler ayda bir gözden geçirilir. Teminat gereksinimi, takasa konu nakdin ve kıymetin şoksuz net bugünkü değeri ile şoklu net bugünkü değeri arasındaki farkların toplamı olarak formüle edilir. Gün içi teminat tamamlama çağrısı süreci, bir hesaba ilişkin teminat yetersizliğinin belirlenen kriterleri aşması durumunda devreye girer. Üyenin bu çağrıya konu yükümlülüklerini iki saat içerisinde yerine getirmesi gerekir. Aksi takdirde temerrüt hükümleri uygulanır. Üyeler, teminat yatırarak veya bulunması gereken teminat değerini azaltıcı işlemler yaparak bu statüden çıkabilirler. Eğer çağrıyı takip eden iki saat içerisindeki herhangi bir risk hesaplama anında teminat eksiği bulunmazsa yükümlülük sona ermiş sayılır. Gün sonu teminat tamamlama çağrısında ise değerlenmiş teminat tutarı bulunması gereken teminat seviyesinin altına düşen hesaplar için her iş günü sonunda çağrı yapılır. Üyeler bu yükümlülüğü bir sonraki iş günü en geç saat on bir:sıfır'e kadar, yarım iş günlerinde ise saat on:sıfır'a kadar yerine getirmek zorundadır. Teminatların değerlenmesi sürecinde kullanılan katsayılar, varlığın kredi riski, vadesi, volatilitesi, likiditesi ve kur riski dikkate alınarak belirlenir. Bu hesaplamalarda yüzde doksan dokuz virgül doksan istatistiksel güven düzeyi ve iki iş günü elde tutma süresi kullanılır. Tarihsel verinin en az on iki ay olması esastır. Değerleme katsayıları yılda bir kez gözden geçirilir. Teminatların güncel piyasa fiyatları ile değerlenmesi için dövizlerde gün içinde bankalararası piyasa alış satış kotasyonu ortalaması, gün sonunda ise Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası döviz alış kuru kullanılır. Devlet İç Borçlanma Senetleri ve kira sertifikaları Takasbank verim eğrisi veya Merkez Bankası fiyatları ile değerlenir. Pay senetlerinde gün içinde son işlem fiyatı, gün sonunda ise seans sonu son işlem fiyatı esas alınır. Altın değerlemesinde Borsa İstanbul Kıymetli Madenler ve Taşlar Piyasası'ndaki Amerikan Doları bölü Ons fiyatı, önceki gün sonu Merkez Bankası döviz alış kuru ile çarpılarak hesaplanır. Teminat yatırma ve çekme işlemlerinin zamanlaması da operasyonel açıdan kritiktir. Nakit Türk Lirası için tam günlerde yatırma son saati on dokuz:sıfır, çekme son saati on beş:kırk'tır. Konvertibl dövizler ve nakit harici diğer varlıklar için yatırma son saati on dokuz:sıfır, çekme son saati ise yine on dokuz:sıfır olarak belirlenmiştir. Yarım iş günlerinde bu saatler nakit Türk Lirası için yatırmada on iki:kırk beş, çekmede on bir:kırk'tır. Bulundurulması gereken teminat tutarlarının çekilmesine izin verilmez ve teminat tamamlama yükümlülüğü olan hesaplardan çekim yapılamaz. Nakit Türk Lirası teminatlar ve garanti fonu katkı payları, zorunlu karşılıklar düşüldükten sonra Takasbank tarafından nemalandırılır. Nemalandırma işlemi saat on beş:kırk'taki bakiyeler üzerinden yapılır, bu saatten sonra yatırılan tutarlar o gün için nemalandırılmaz. Borçlanma Araçları Piyasası Garanti Fonu, üyelerin temerrüde düşmesi halinde oluşabilecek zararların karşılanması amacıyla oluşturulmuştur ve katılım zorunludur. Fonun büyüklüğü, en büyük açık pozisyona sahip üye ile ikinci ve üçüncü en büyük üyelerin stres koşullarında birlikte temerrüdü halinde ortaya çıkacak kaynak ihtiyacından az olamaz. Stres koşullarında yüzde doksan dokuz virgül yetmiş beş güven düzeyi ve iki iş günü elde tutma süresi esas alınır. Üyelerin katkısı sabit ve değişken bileşenlerden oluşur. Sabit katkı payı tutarı yedi yüz bin Türk Lirası olarak belirlenmiştir. Garanti fonu yükümlülükleri her ayın ilk iş günü hesaplanır ve takip eden iş günü güncellenir. Ödemenin güncelleme gününü takip eden iş günü saat on beş:sıfır'e kadar yapılması zorunludur. Borsa İstanbul Para Piyasası'nda risk yönetimi de benzer ancak kendine özgü kurallara sahiptir. Takasbank bu piyasada açık teklif yöntemiyle Merkezi Karşı Taraf olarak hizmet verir. İşlem limiti, serbest teminat tutarının işlem öncesi risk parametresine bölünmesiyle hesaplanır. Bu parametre asgari bir yıllık veri ve yüzde doksan dokuz virgül elli güven düzeyi ile belirlenir. Borç veren üyenin yükümlülüğü başlangıç teminatı ile sınırlıyken, borç alan üyelerde başlangıç teminatına ek olarak anapara ve faiz tutarı da teminatlandırılır. Başlangıç teminatı hesaplamasında da yüzde doksan dokuz virgül elli güven düzeyi esas alınır. Para Piyasası'nda teminat yeterliliği gün sonlarında hesaplanır ve tamamlama süresi ertesi iş günü saat on beş:sıfır'e kadardır. Para Piyasası Garanti Fonu için sabit katkı payı tutarı elli bin Türk Lirası'dir. Değişken katkı payı hesaplanırken üyelerin bir önceki aydaki ortalama bulunması gereken teminat tutarları ve yüzde sıfır virgül beş olarak belirlenen risk katsayısı dikkate alınır. Garanti fonu yükümlülükleri her ayın son iş günü hesaplanır ve takip eden ayın ilk iş günü güncellenir. Çağrıya konu yükümlülüğün yerine getirilme süresi üç iş günüdür. Temerrüt yönetiminde kaynakların kullanım sırası Merkezi Karşı Taraf Yönetmeliği'nin otuz altıncı maddesi uyarınca belirlenir. Garanti fonuna başvurulması gerektiğinde, en likit varlıktan başlanarak nakde tahvil edilir. Üyeler, kullanılan garanti fonu katkı paylarını üç iş günü içinde tamamlamak zorundadır. Eğer zarar fonun yüzde elli'sini aşarsa, üyelerden ilave katkı payı talep edilebilir ve bu tutarın beş iş günü içinde yatırılması gerekir. Bir aylık dönemde talep edilebilecek ilave katkı payı, üyenin o ayki normal yükümlülüğünü aşamaz. Son olarak Borsa İstanbul Swap Piyasası işlemlerine değinmek gerekirse, Takasbank bu piyasada da Merkezi Karşı Taraf olarak hizmet vermektedir. Takas süreci anapara ve değişim teminatı takasını içerir ve ödeme karşılığı ödeme prensibi ile yürütülür. Çok taraflı netleştirme yöntemi uygulanır. Türk Lirası alacak dağıtımı EFT kapanışı ile saat on dokuz:on beş arasında yapıldığında, tutarlar bankaların Merkez Bankası nezdindeki hesaplarına aktarılır. Yabancı para alacakları ise muhabir banka hesaplarına otomatik SWIFT ile gönderilir. Alacak dağıtımı yapılabilmesi için üyenin tüm teminat yükümlülüklerini eksiksiz yerine getirmiş olması temel şarttır. Bu süreçlerin tamamı, sermaye piyasalarının güvenilirliğini ve operasyonel sürekliliğini sağlamak üzere tasarlanmış karmaşık ama disiplinli bir yapıyı temsil etmektedir. Sınav hazırlığında özellikle yüzde doksan dokuz virgül elli ve yüzde doksan dokuz virgül doksan güven düzeylerinin hangi durumlarda kullanıldığına, yedi yüz bin Türk Lirası ve elli bin Türk Lirası gibi sabit katkı payı tutarlarına ve saat on bir:sıfır, on beş:sıfır, on beş:kırk gibi kritik operasyonel sınırlara odaklanmak başarı için elzemdir.
Bölüm 8
Premium
Teminat temerrüdüne ilişkin esaslar ve bu süreçte Takasbank'ın üstlendiği mali sorumlulukların sınırları, sermaye piyasası mevzuatı açısından kritik bir öneme sahiptir. İşlem valöründe gerçekleşen teminat temerrütlerinde Takasbank'ın mali sorumluluğu, Merkezi Karşı Taraf Yönetmeliği'nin otuz altıncı maddesi ile belirlenen sınırlar ve piyasa likidite kısıtları saklı kalmak kaydıyla belirli çerçevelere oturtulmuştur. Bu kapsamda teminat yükümlülüğünün takas alacağından karşılanarak valör tarihinde yerine getirilmesi ve takasın tamamlanması esastır. Şayet işlem valör tarihinde tamamlanamazsa, Takasbank'ın sorumluluğu temerrüdün sonlandırılmasına kadar geçen süre ile sınırlı olmak üzere, işlem faizi üzerinden hesaplanan faiz tutarı kadardır. Piyasada gerçekleştirilen işlemlerde teminat teslimle yükümlü olan üyenin temerrüde düşmesi durumunda, fon arz eden üyenin işleminin gerçekleştirilmesi temel prensip olarak kabul edilir. Teminat borçlusunun temerrüt hükümleri saklı kalmak kaydıyla, teminat borcu tamamen temin edildiği takdirde işlem aynı gün içerisinde gerçekleşmiş sayılır. Kısmi teminat ödemelerinde ise ödenmiş olan teminat tutarı ölçüsünde işlem gerçekleşmiş kabul edilirken, gerçekleşmeyen kısım için temerrüt hükümleri işletilir. Belirlenen süre sonuna kadar temerrüt halini sona erdirmeyen üyenin yükümlülüğü öncelikle takas alacaklarından karşılanır. Eğer bu tutar yeterli olmazsa, sırasıyla başlangıç teminatı, garanti fonu ve gerekmesi halinde diğer temerrüt yönetim kaynaklarına başvurulur. Takasbank, temerrüdü sonuçlandırmak amacıyla piyasada ters işlem yapma yetkisine de sahiptir. Temerrüdün çözülmesi için üyeye ek süre verilmediği durumlarda temerrüdü takip eden iş günü sonuna kadar, ek süre verilmesi durumunda ise bu süreyi takip eden iş günü belirlenen saate kadar Takasbank tarafından ters işlem yapılarak veya temerrüt yönetim kaynakları kullanılarak teminatlandırılamayan tutar için işlem iptal edilmiş sayılır. İptal edilen işlem tutarı, temerrüt cezası ile birlikte mağdur olan üyeye ödenir. Bu süreçlerin işleyişi sınav sorularında sıklıkla karşımıza çıkmaktadır, bu nedenle temerrüt kaynaklarının kullanım sırasına dikkat edilmesi gerekmektedir. Şimdi Borsa İstanbul Swap Piyasası genel esasları ve takas işlemlerine geçelim. İstanbul Uluslararası Finans Merkezi vizyonu doğrultusunda, Borsa İstanbul ve Takasbank iş birliği ile bir Ekim iki bin on sekiz tarihinde faaliyete geçen Swap Piyasası, finansal varlıkların riske karşı korunmasında döviz alımı yöntemine alternatif bir ürün olarak sunulmuştur. Takasbank bu piyasada gerçekleşen işlemlere Merkezi Karşı Taraf olarak hizmet vermektedir. Takas süreci, anapara ve değişim teminatı takasını kapsar. Bu süreçte ödeme karşılığı ödeme ve teslim karşılığı ödeme prensipleri esas alınır. Net borç ve alacak tutarlarının hesaplanmasında para birimi ve kıymetli maden bazında müşteri ile portföy ayrımı gözetilerek çok taraflı netleştirme yöntemi uygulanır. Takas gününde yükümlülüklerin kısmi olarak yerine getirilmesi durumunda, alacaklar da kapatılan borçlar oranında kısmi olarak ödenir. Hesap işlemleri Takasbank sistemindeki Türk Lirası, yabancı para ve Kıymetli Madenler Piyasası hesapları üzerinden yürütülür. Üyeler takas nakit borçlarını Takasbank nezdindeki ilgili hesaplarına göndererek kapatırlar. Dağıtılan takas alacakları ise üyelerin serbest cari hesaplarına veya Kıymetli Madenler Piyasası hesaplarına aktarılır. Alacak dağıtımı yapılabilmesi için üyenin teminat yükümlülüğünü eksiksiz yerine getirmiş olması şarttır. Türk Lirası alacak dağıtımı, EFT kapanışı ile saat on dokuz:on beş arasında gerçekleşirse, alacaklı bankanın Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası nezdindeki zorunlu karşılık hesabına aktarılması için Takasbank tarafından talimat verilir. Bankaların ticari hesaplarına ise otomatik EFT ile gönderim yapılır. Yabancı para alacakları, Takasbank'a yazılı olarak bildirilen muhabir banka hesaplarına otomatik SWIFT ile iletilir. Eğer bir hesap bildirilmemişse, üyeler transferi Takasbank ekranları aracılığıyla kendileri gerçekleştirebilirler. Sözleşme düzeltme ve iptal işlemleri ise münhasıran Borsa tarafından yerine getirilir. Takas işlemlerinin zamanlaması ve operasyonel saatleri sınav başarısı için ezberlenmesi gereken teknik detaylar içerir. Piyasada gerçekleştirilen işlemlerin takası normal şartlarda aynı gün, yani T artı sıfır valörüyle gerçekleşir. İleri valörlü işlemlerde ise takas valör tarihinde yapılır. Ancak temerrüt nedeniyle gerçekleştirilen işlemlerde valör kısıtı aranmaz. Takas süreleri belirlenirken Takasbank, muhabir banka ve piyasanın açık olduğu iş günleri esas alınır. Takas başlangıç saati on dört:sıfır olarak belirlenmiştir. Borç kapatma için son saatler Türk Lirası için on yedi:on beş, kıymetli madenler için on yedi:sıfır, Amerikan Doları ve Euro için ise yirmi bir:sıfır'dir. Alacak aktarım saatleri ise Türk Lirası ticari hesapları için on dört:sıfır ile on yedi:on beş arası, zorunlu karşılık hesapları için on yedi:on altı ile on dokuz:otuz arası ve serbest hesaplar için on dokuz:otuz bir ile yirmi bir:sıfır arasıdır. Yabancı paralar ve kıymetli madenler için alacak aktarımı on dört:sıfır ile yirmi bir:sıfır saatleri arasında gerçekleştirilir. Değişim teminatı işlemleri için takas başlangıcı saat dokuz:sıfır, borç kapatma son saati on üç:sıfır ve yarım iş günlerinde on iki:otuz'dur. Teminat tamamlama yükümlülükleri de yine saat on üç:sıfır'e kadar, yarım günlerde ise on iki:otuz'a kadar yerine getirilmelidir. Bu saatlerin dışında kalan yükümlülükler için herhangi bir ek bildirime gerek duyulmaksızın temerrüt hükümleri uygulanır. Risk yönetimi ve teminatlandırma esasları Swap Piyasası'nın güvenliği için temel yapı taşlarıdır. Risk yönetimi Takasbank tarafından yürütülür ve üyenin kendi adına yaptığı işlemler üye hesabı altında, müşterileri adına yaptığı işlemler ise müşteri hesabı altında izlenir. Her bir hesabın teminat gereksinimi ve yeterliliği ayrı ayrı hesaplanır ve kontrol edilir. Risk yönetimi süreçleri işlem öncesi, işlem anı ve işlem sonrası olmak üzere üç aşamadan oluşur. İşlem öncesi risk yönetiminde, işlem limiti olmayan hesaplar üzerinden emir iletimine izin verilmez. İşlem limiti, Takasbank tarafından üyenin derecelendirme notu ve özkaynak düzeyi dikkate alınarak belirlenir. Bu aşamada sözleşme tipi bazında netleştirilmiş tutarlar dikkate alınır. Başlangıç teminatı ise üyenin yükümlülüklerini yerine getirmediği durumlarda, temerrüt çözülene kadar geçecek sürede kurlarda veya kıymetli maden fiyatlarında oluşabilecek değişim riskini izale etmek amacıyla tahsil edilir. Bu hesaplamalarda asgari bir yıllık veri seti ve asgari yüzde doksan dokuz virgül sıfır güven düzeyi kullanılır. Parametreler ayda bir kez gözden geçirilir ancak piyasa koşulları gerektirirse Takasbank bu süreyi beklemeden revizyon yapabilir. Başlangıç teminatı işlem vadesi, işlem tarafı, kıymetli maden ve döviz cinsi bazında farklılaştırılabilir. Vade bazında bir farklılaştırma yapılmadığı takdirde, değer kaybı riski olan para biriminden borçlanan üyenin yükümlülüğüne günlük değer kaybı tutarı eklenir. İşlem sonrası risk yönetimi kapsamında Takasbank, saat on bir:sıfır, on üç:sıfır ve on beş:sıfır'te pozisyonlara ilişkin risk ve teminat tutarlarını günceller. Değerleme yapılırken bankalararası spot piyasa alış satış ortalama döviz kurunun son on dakika içerisindeki ortalaması baz alınır. Gün içi teminat tamamlama çağrısı yapılan üyelerin, bu yükümlülüğü iki saat içerisinde yerine getirmesi zorunludur. Belirlenen süre içinde teminat yatırmayan üyeler temerrüde düşmüş sayılır. Değişim teminatı hesaplamalarında ise işlem günü içinde açılan pozisyonlar için işlem kuru ile gün sonu kuru arasındaki farka bakılır. Daha önce açılmış pozisyonlar için ise bir önceki günün sonu ile cari günün sonu arasındaki kur farkı dikkate alınır. Her bir sözleşme bazında hesaplanan değişim teminatı tutarları döviz veya kıymetli maden bazında netleştirilir. Bu tutara fonlama maliyeti eklenir veya çıkarılır. Fonlama maliyeti, Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası Repo Ters Repo Normal Emirler Pazarı'nda oluşan gecelik ağırlıklı ortalama faiz oranı üzerinden hesaplanır. Formül gereği kümülatif net değişim teminatı bakiyesi ile gecelik faiz çarpılarak üç yüz altmış'a bölünür. Kümülatif net pozitif bakiyeye sahip olan tarafın borcu, değişim teminatı ve fonlama maliyeti takasına borç olarak eklenerek netleştirmeye konu edilir. Teminatlara ilişkin değerleme esaslarında Takasbank, varlıkların kesinti oranlarını yansıtan değerleme katsayılarını belirler. Bu katsayıların hesaplanmasında parametrik, parametrik olmayan veya simülasyon tabanlı istatistiksel yöntemler kullanılabilir. Değerleme katsayıları belirlenirken kredi riski, vade, olağanüstü piyasa koşullarındaki volatilite, likidite ve varsa kur riski gibi faktörler göz önünde bulundurulur. Hesaplamalarda yüzde doksan dokuz virgül doksan istatistiksel güven düzeyi, iki iş günü elde tutma süresi ve asgari bir yıllık tarihsel veri uzunluğu kullanılır. Tarihsel verisi yetersiz olan varlıklar için benzer nitelikteki varlıklar kıyas alınır. Teminata kabul edilecek varlıklar ve bunlara ilişkin kompozisyon limitleri Takasbank Yönetim Kurulu tarafından belirlenir ve değiştirilebilir. Bu limitler riskin dağıtılması açısından stratejik öneme sahiptir. Swap Garanti Fonu, üyelerin temerrüde düşmesi halinde oluşabilecek ve üye teminatlarını aşan zararların karşılanması amacıyla oluşturulur. Merkezi Karşı Taraf üyelerinin bu fona katılımı zorunludur. Fon, yatırılmış katkı payları ve gerektiğinde talep edilecek ilave katkı paylarından oluşur. bir Nisan ile otuz bir Mart tarihleri arasındaki bir yıllık dönemde üyelerden en fazla iki kez ilave katkı payı talep edilebilir. Bir seferde istenebilecek ilave tutar, üyenin o ay için hesaplanmış normal katkı payı tutarını aşamaz. Üyelikten ayrılma durumunda garanti fonu yükümlülükleri farklılaşmaktadır. Eğer ayrılma talebi sırasında çözümlenmemiş bir temerrüt yoksa yükümlülük, güncel garanti fonu tutarının iki katı; temerrüt varsa üç katıdır. Yükümlülükler yerine getirilmeden ayrılma talebinde bulunulursa bu oranlar üç ve dört katına çıkar. Garanti fonunun büyüklüğü, en büyük açık pozisyona sahip üye ile ikinci ve üçüncü en büyük üyelerin birlikte temerrüdü halinde oluşacak kaynak ihtiyacından az olamaz. Bu hesaplamada yüzde doksan dokuz virgül beş güven düzeyi, iki iş günü elde tutma süresi ve beş yıllık veri seti kullanılır. Üyelerin yatırması gereken sabit garanti fonu katkı payı tutarı iki milyon sekiz yüz yetmiş beş bin Türk Lirası olarak belirlenmiştir. Değişken katkı payları ise üyelerin bir önceki aydaki ortalama teminat tutarları ve risk katsayıları dikkate alınarak hesaplanır. Garanti fonuna yatırılacak varlıkların üyenin kendi mülkiyetinde olması esastır. Temerrüt işlemlerine ilişkin esaslar, piyasa disiplininin korunması için net kurallara bağlanmıştır. Takas yükümlülüklerinin, teminat tamamlama çağrılarının, garanti fonu katkı paylarının veya değişim teminatı takas borçlarının süresi içinde yerine getirilmemesi durumunda borç muaccel hale gelir ve üye temerrüde düşer. Temerrüt halinde üyenin tüm borçları muaccel olur ve teminatlarını çekmesine izin verilmez. Takasbank, temerrüde düşen üyenin emir iletiminin engellenmesini Borsa'dan talep edebilir. Temerrüt halinin sona erdirilmesi için en fazla bir sonraki iş günü sonuna kadar süre verilebilir. Bu süre zarfında yükümlülük yerine getirilmezse Takasbank, organize veya tezgah üstü piyasalarda ters işlemler yaparak pozisyonları tasfiye edebilir. Temerrüt faizi uygulaması, yükümlülüğün yerine getirilmediği saatten itibaren başlar. Türk Lirası için on yedi:on beş, kıymetli madenler için on yedi:sıfır, dövizler için yirmi bir:sıfır ve teminatlar için on üç:sıfır kritik sınır saatleridir. Temerrüt yönetim sürecinde Takasbank, temerrüde düşmemiş müşteri hesaplarını başka bir üyeye taşıyabilir, nakit dışı teminatları nakde çevirebilir veya üyenin diğer piyasalardaki teminat fazlalarını kullanabilir. Eğer temerrüde düşen üyenin kaynakları yetersiz kalırsa, sırasıyla Takasbank'ın tahsis ettiği sermaye ve diğer üyelerin garanti fonu katkı paylarına başvurulur. Takasbank, kullandığı sermayeyi bir ay içinde tamamlamakla yükümlüdür. Kupon ödemesi ve itfa işlemleri, Takasbank nezdinde saklamada bulunan özel sektör tahvili, finansman bonosu, banka bonosu ve devlet iç borçlanma senetleri için otomatik olarak gerçekleştirilir. İtfa veya kupon ödeme günü geldiğinde herhangi bir talimata gerek kalmaksızın tutarlar üyelerin serbest cari hesaplarına alacak kaydedilir. Eğer bu kıymetler teminat depolarında bulunuyorsa, ödeme ilgili teminat hesaplarına aktarılır. Repo işlemlerine konu olan kuponlu kıymetlerde, kupon bedelleri ters repo yapan kurumun hesabındaki bloke bakiyeler esas alınarak repo yapan üyeye ödenir. Bu mekanizma piyasa likiditesini ve işlem sürekliliğini desteklemektedir. Bildirim yükümlülükleri kapsamında banka ve aracı kurumların Takasbank'a yapması gereken belirli raporlamalar mevcuttur. Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası'ndan ters repo ile alınan menkul kıymetlerin müşteri repo işlemlerine konu edilmesi durumunda Takasbank'a bildirim zorunludur. Bu kıymetler otomatik olarak bin yüz üç nolu depoya aktarılır. Bildirimlerin zamanında yapılmaması, mevduat niteliğinde fon toplama olarak değerlendirilebilir ve bankacılık kanunu ile Merkez Bankası kanunu çerçevesinde cezai işlemlere yol açabilir. Borsa dışı repo ve ters repo işlemleri de işlem bazında gün sonuna kadar bildirilmelidir. Ayrıca takası Takasbank dışında yapılan borsa işlemlerinin başlangıç valöründe bildirilmesi ve vadesinden önce bozulan işlemlerin de raporlanması gerekmektedir. Pay ve Borçlanma Araçları Piyasası takas esaslarının karşılaştırılması sınavda sıkça sorulan bir konudur. Pay piyasasında takas valörü T artı iki iken, borçlanma araçlarında T artı sıfır'dır. Yabancı para üzerinden yapılan kıymet işlemlerinde ise T artı bir valörü uygulanır. Pay piyasasında kıymet takası Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdinde, borçlanma araçlarında ise ağırlıklı olarak Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası nezdinde gerçekleştirilir. Nakit takası her iki piyasada da Takasbank tarafından yürütülür. Pay piyasasında netleştirme üye ve sicil bazında yapılırken, borçlanma araçlarında sadece üye bazında yapılır. Temerrüt faizi hesaplamalarında her iki piyasada da Borsa İstanbul Repo Pazarı, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası İnterbank ve Takasbank Para Piyasası faizlerinden en yüksek olanı baz alınır. Ancak katsayılar ve saat dilimleri farklılık gösterir. Borçlanma araçlarında on altı:kırk altı ile on yedi:sıfır arası sıfır virgül yirmi beş katsayısı uygulanırken, pay piyasasında on altı:kırk altı ile on yedi:otuz arası katsayı bir'dir. Temerrüt faizi formülünde pay piyasasında yıl üç yüz altmış gün, borçlanma araçlarında ise üç yüz altmış beş gün olarak kabul edilir. Bu küçük farklar hesaplama sorularında belirleyici olmaktadır. Türev araçlarda takas ve uzlaşma süreçlerine baktığımızda, Takasbank'ın açık teklif yöntemiyle Merkezi Karşı Taraf olarak hareket ettiğini görürüz. Takasbank alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı konumundadır ve takasın tamamlanmasını taahhüt eder. Ancak Takasbank sadece üyeleri muhatap alır; üyelerin müşterilerine karşı olan yükümlülüklerinden sorumlu değildir. Üyeler, müşterileri adına her türlü bildirimi alma ve işlem yapma konusunda tam yetkili kabul edilir. Müşterinin teminat tamamlama yükümlülüğünü yerine getirmemesi durumunda Takasbank, müşteriye bildirim yapmadan pozisyonları resen kapatma ve teminatları nakde çevirme yetkisine sahiptir. Hesap güncelleme işlemleri gün içinde birden fazla kez yapılabilir ve portföy ile müşteri hesaplarındaki pozisyonlar, garanti fonu katkıları ve teminatlar güncellenir. Fiziki teslimata konu olan vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinde takas yükümlülükleri sözleşme bazında netleştirilerek üye bazında belirlenir. Nakit takas yükümlülükleri ise vadeli işlemlerde uzlaşma fiyatı, opsiyonlarda ise kullanım fiyatı üzerinden hesaplanır. Vadelİ İşlem ve Opsiyon Piyasası takas saatleri operasyonel açıdan büyük önem taşır. Nema dağıtımı sabah yedi:otuz'da başlar, teminat yatırma ve çekme işlemleri ise sekiz:sıfır'de açılır. Eksik nakit kapatma için son saat on bir:sıfır, marjin kapama yani temerrüt başlangıç saati ise on beş:sıfır'tir. Türk Lirası teminat çekme ve nemalandırma işlemleri on beş:kırk'a kadar yapılabilir. Döviz bazlı fiziki teslimat işlemleri için temerrüt saati on altı:sıfır, ELÜS bazlı işlemler için ise on yedi:sıfır'dir. Gün sonu işlemleri kapsamında uzlaşma fiyatları on dokuz:sıfır'da ilan edilir. Opsiyon kullanım talimatları ve otomatik kullanım reddi için son saat on dokuz:yirmi'dir. Akşam döngüsü on dokuz:otuz'da başlar ve bu süreçte kesinleşmiş kar ve zarar hesaplamaları ile hesap güncellemeleri yapılır. Bu döngünün sonunda teminat tamamlama çağrıları üyelerin ekranlarına yansıtılır. Sınavda bu saatlerin ve süreçlerin sırasının sorulabileceğini unutmamak gerekir. Özellikle temerrüt başlangıç saatleri ve uzlaşma fiyatı ilanı arasındaki zaman dilimi kritik bir öneme sahiptir.
Bölüm 9
Premium
Sermaye piyasası mevzuatı ve takas operasyonları çerçevesinde Takasbankın merkezi karşı taraf olarak üstlendiği sorumlulukları ve operasyonel süreçleri detaylı bir şekilde ele alacağımız bu dersimize hoş geldiniz. Takasbank, piyasada gerçekleşen işlemlerin takas yükümlülüklerini merkezi karşı taraf sıfatıyla üstlenmektedir. Bu yapı içerisinde Takasbankın doğrudan muhatabı yalnızca borsaya üye olan kuruluşlardır. Üyelerin kendi müşterilerine karşı olan yükümlülüklerinden veya genel merkezi karşı taraf üyelerinin işlemci kuruluşlara karşı olan sorumluluklarından Takasbankın sorumlu olmadığını belirtmek gerekir. Bu ayrım, riskin yönetilmesi ve hukuki sorumlulukların sınırlarının belirlenmesi açısından kritik bir öneme sahiptir. Sınav hazırlık sürecinde Takasbankın sadece üyeleri muhatap aldığı gerçeğini temel bir kural olarak zihninizde tutmalısınız. Takas işlemlerine ilişkin genel esasları incelediğimizde, Takasbank Merkezi Karşı Taraf Yönetmeliği, yönerge ve prosedürleri uyarınca yürütülen tüm süreçlerde, işlemlerin nihai olarak hangi müşteriye ait olduğuna bakılmaksızın sadece ilgili üye ile muhatap olunur. Bu durum, üyelerin müşterileri adına teminat tamamlama çağrılarını alma, bildirimlerde bulunma ve her türlü işlemi gerçekleştirme konusunda tam yetkili kabul edildiği anlamına gelir. Eğer bir müşteri hesabına ilişkin yükümlülükler zamanında yerine getirilmezse, Takasbankın ilgili üyeye yaptığı çağrı yeterli görülür. Bu noktada Takasbank, müşterilere ayrıca bir bildirim yapma zorunluluğu olmaksızın, temerrüdün sona erdirilmesi amacıyla müşteri hesaplarındaki pozisyonları re'sen kapatma ve nakit dışı teminatları nakde çevirme dahil her türlü tasarruf yetkisine sahiptir. Bu yetki, piyasa bütünlüğünün korunması adına merkezi karşı tarafın sahip olduğu en güçlü araçlardan biridir. Hesap güncelleme işlemleri kapsamında, üyelerin Takasbank nezdinde açtıkları portföy ve müşteri hesaplarındaki açık pozisyonlar, Garanti Fonu katkıları ile nakit ve nakit dışı teminatlar sürekli bir güncelleme işlemine tabi tutulur. Takasbank, riskin durumuna göre bu güncelleme işlemlerini gün içerisinde birden fazla kez gerçekleştirme yetkisine sahiptir. Takas işlemlerinin temel prensibi ise teslim karşılığı ödeme ilkesidir. Bu ilke uyarınca üye, teminat tamamlama çağrısından doğan borcunu takas süresi sonuna kadar kapatmakla yükümlüdür. Tüm teminat yatırma, çekme, değerleme ve hesap güncelleme işlemleri hesap bazında gerçekleştirilir. Bu durum, her bir yatırımcının ve portföyün riskinin ayrı ayrı takip edilmesine olanak tanır. Fiziki teslimata ilişkin yükümlülüklerin belirlenmesi sürecinde, vadeli işlem sözleşmeleri için son işlem günündeki açık pozisyonlar, opsiyon sözleşmeleri için ise kullanıma konu olan talimatlar esas alınır. Sözleşme bazında yapılan netleştirme sonucunda üye bazında nihai yükümlülükler belirlenir. Fiziki teslimata konu olan dayanak varlıkların takas işlemleri Takasbank tarafından Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdindeki hesaplar üzerinden hesap bazında yürütülür. Nakit takas yükümlülüklerinin hesaplanmasında ise vadeli işlem sözleşmeleri için son işlem günü uzlaşma fiyatları, opsiyon sözleşmeleri için ise sözleşmenin kullanım fiyatı temel alınır. Bu fiyatlama mekanizmalarını bilmek, sınavda karşınıza çıkabilecek hesaplama sorularını doğru yanıtlamanız için elzemdir. Takas işlemlerine ilişkin süreler, resmi tatil günleri hariç olmak üzere hafta içi her tam iş gününde belirli bir takvime göre işler. Sistemde gerçekleştirilen tüm işlemlerde sistem saati esastır. Normal bir işlem gününde süreç sabah saat yedi:otuz'da nema dağıtımı ile başlar. Teminat yatırma ve çekme işlemleri saat sekiz:sıfır'de başlar. Bir önceki iş gününde eksik nakit nedeniyle dağıtılamayan karların dağıtımı ise saat sekiz:on beş'te gerçekleştirilir. Günün kritik eşiklerinden biri saat on bir:sıfır'dir; bu saat eksik nakit kapama için son süredir. Marjin kapama ve dolayısıyla temerrüt başlangıç saati ise on beş:sıfır olarak belirlenmiştir. Türk Lirası teminat çekme, nemalandırma ve nemalandırmama talimatı verme işlemleri için son saat on beş:kırk'tır. Döviz ve Elüs bazlı fiziki teslimatlar için temerrüt başlangıç saatleri sırasıyla on altı:sıfır ve on yedi:sıfır'dir. Gün sonunda uzlaşma fiyatlarının ilanı saat on dokuz:sıfır'da yapılırken, opsiyon kullanım talimatları için son saat on dokuz:yirmi'dir. Akşam döngüsü saat on dokuz:otuz'da başlar ve bu döngü sonunda karların eklenmesi, zararların tahsili ve teminat tamamlama çağrıları gerçekleştirilir. Çoklu hesaplara ait pozisyonların bildirilmesi için son saat yirmi bir:sıfır, gün sonu işlemlerinin tamamlanması ise yirmi bir:otuz ve sonrasıdır. Yarım iş günlerinde ise bu süreler öne çekilir. Eksik nakit kapama ve marjin kapama son saati on bir:sıfır'dir. Türk Lirası teminat çekme ve nemalandırma işlemleri on bir:kırk'ta sona erer. Uzlaşma fiyatı ilanı on üç:otuz'da yapılırken, opsiyon kullanım talimatları için son süre on üç:elli'dir. Yarım günlerde akşam döngüsü saat on dört:sıfır'te başlar. Bu saatlerin sınavda tablo şeklinde veya doğrudan soru olarak sorulabildiğini hatırlatmak isterim. Özellikle marjin kapama saatinin normal günlerde on beş:sıfır, yarım günlerde on bir:sıfır olması sıkça test edilen bir bilgidir. Vade sonu uzlaştırma ve fiziki teslimat süreçlerine geçtiğimizde, nakdi uzlaşmalı ve fiziki teslimatlı opsiyon sözleşmelerinde karda olan pozisyonların vade sonunda otomatik olarak kullanıma konu edildiğini görmekteyiz. Bu durumda üyelerin ayrıca bir bildirim yapmasına gerek yoktur. Karda olmayan nakdi uzlaşmalı vadeli işlem sözleşmeleri ise seans içerisinde kapatılmazsa, Takasbank tarafından vade sonu uzlaşma fiyatı üzerinden ters işlemle otomatik olarak kapatılır. Pay vadeli işlem sözleşmelerinde fiziki teslimat, Borsa Pay Piyasasında ilgili hesap üzerinden Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdinde tasfiye edilir. Elüs fiziki teslimatında ise kıymet borcu olan üye yükümlülüğünü Merkezi Kayıt Kuruluşu sisteminde yerine getirir ve nakit alacağı Takasbanktaki serbest hesabına aktarılır. Döviz fiziki teslimatında ise işlemler Takasbankın muhabir bankaları üzerinden yürütülür. Borçlu üye, valör tarihinde borçlu olduğu tutarı muhabir hesaba göndermekle yükümlüdür. Döviz işlemlerinde Türk Lirası bacağı Takasbank nezdindeki serbest hesaplar üzerinden kapatılır. Risk yönetimi ve teminatlandırma esasları, piyasanın güvenliği için üç katmanlı bir yapıda kurgulanmıştır. Bunlar işlem öncesi, işlem anı ve işlem sonrası risk yönetimidir. İşlem öncesi risk yönetimi, emirlerin işleme dönüşme ihtimalleri gözetilerek teminat yeterliliğinin kontrol edilmesidir. Bu aşamada asgari bir yıllık veri seti ve yüzde doksan dokuz virgül elli güven düzeyi kullanılarak belirlenen parametreler esas alınır. Bu parametreler ayda bir kez gözden geçirilir ancak Takasbank gerekli gördüğünde bu süreyi beklemeden revizyon yapabilir. İşlem öncesi risk yönetimi sisteminde teminat eksiği olan hesapların pozisyon artırıcı emir iletmesine izin verilmez. Bu kontroller Pre Trade Risk Manager yani PTRM arayüzünden takip edilir. İşlem anı risk yönetimi, emrin işleme dönüştüğü anda yapılan kontroldür. Ayrıca teminat hareketleri ve pozisyon aktarımları sonrasında hem devreden hem de devralan hesapta risk ve teminat dengesi hesaplanır. İşlem sonrası risk yönetimi ise Takasbank tarafından duyurulan zamanlarda güncel fiyatlar kullanılarak yapılan nihai hesaplamaları içerir. Burada portföy bazlı teminatlandırma yöntemi kullanılarak bulunması gereken teminat miktarı belirlenir. Gün içerisinde sürdürme seviyesi uygulaması yapılabilir ve bu oran Takasbank tarafından piyasa şartlarına göre belirlenerek ilan edilir. Sürdürme seviyesinin altına düşen hesapların pasif emirleri otomatik olarak iptal edilir ve pozisyon artırıcı işlem yapmaları engellenir. Akşam seansında da değişim teminatı gün içi sürecinde olduğu gibi son işlem fiyatı dikkate alınarak hesaplanmaya devam eder. Pozisyon limitleri piyasada üç farklı türde uygulanmaktadır: Sicil bazında, piyasa bazında ve üye bazında pozisyon limitleri. Sicil bazında pozisyon limiti, aynı dayanak varlığa bağlı tüm sözleşmeler için bir sicile bağlı tüm hesaplarda alınabilecek aynı yönlü pozisyonların azami sınırıdır. Aynı yönlü pozisyonlar hesaplanırken uzun alım opsiyonu, kısa satım opsiyonu ve uzun vadeli işlem pozisyonları bir grup; kısa alım opsiyonu, uzun satım opsiyonu ve kısa vadeli işlem pozisyonları ise diğer grup olarak değerlendirilerek yüksek olan miktar dikkate alınır. Pay vadeli işlem ve opsiyonlarında sicil bazında limit, Merkezi Kayıt Kuruluşu tarafından açıklanan fiili dolaşımdaki pay miktarının yüzde üç'üne denk gelen dayanak varlık sayısıdır. Diğer sözleşmelerde ise maktu değerler uygulanır ve bu değerler piyasadaki toplam açık pozisyonun yüzde on'unu geçemez. Sınavda bu yüzdesel oranların, özellikle yüzde üç ve yüzde on limitlerinin sorulma ihtimali yüksektir. Piyasa bazında pozisyon limitleri ise piyasadaki toplam açık pozisyonun sınırını belirler. Pay vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinde bu limit, fiili dolaşımdaki pay miktarının yüzde yirmi beş'idir. Elüs bazlı sözleşmelerde ise lisanslı depo kapasitesinin yüzde yüz'ü esas alınır. Fiziki teslimata konu olmayan sözleşmelerde genellikle piyasa bazında limit uygulanmaz. Limit aşımları durumunda, sicil bazında aşım varsa ilgili sicile bağlı hesapların, piyasa bazında aşım varsa tüm hesapların pozisyon artırıcı işlem yapması engellenir. Takasbank, limit aşan pozisyonların kapatılması için üyelere bildirimde bulunur ve yükümlülük yerine getirilmezse bu pozisyonları re'sen kapatma yetkisine sahiptir. Risk limitleri, üyelerin mali yeterlilikleri nispetinde tanımlanan sınırları ifade eder. Eğer bir üye risk limitini aşarsa, aşan kısım kademeli katsayılar ile çarpılarak ilave işlem teminatı olarak talep edilir. İlave işlem teminatı yükümlülüğünün ertesi iş günü saat on beş:sıfır'e kadar yerine getirilmesi zorunludur. Risk limitinin yüzde iki yüz oranını aşması durumunda, teminat bakiyesine bakılmaksızın üyenin pozisyon artırıcı emir iletimi engellenir. Bu yüzde iki yüz eşiği, üyenin finansal riskinin çok yüksek bir seviyeye ulaştığının göstergesidir ve sınavda teknik bir detay olarak karşınıza çıkabilir. Ayrıca hesaplanan ilave işlem teminatı gereksiniminin en az yüzde otuz'unun nakit Türk Lirası cinsinden olması şartı bulunmaktadır. Teminatlandırma yöntemi olarak BISTECH Marjin Yöntemi kullanılmaktadır. Bu yöntem portföy bazlı risk yönetimi algoritmasını temel alır. Risk parametreleri belirlenirken yüzde doksan dokuz ile yüzde doksan dokuz virgül yetmiş beş arasında bir güven düzeyi ve iki ile on iş günü arasında değişen elde tutma süreleri kullanılır. Veri seti olarak asgari bir yıllık geçmiş veriler esas alınır. Parametreler piyasa şartlarına göre üç ayda bir gözden geçirilir. Kar ve zararın hesaplanması sürecinde ise seans sonundaki gün sonu uzlaşma fiyatları kesinleşmiş rakamları belirler. Gün içerisinde ise anlık fiyatlar üzerinden geçici kar ve zarar hesaplamaları yapılarak risk yönetimi katmanlarına yansıtılır. Vadeli işlem sözleşmelerinde kar ve zarar, pozisyon açılış fiyatı ile kapanış veya uzlaşma fiyatı arasındaki farkın sözleşme çarpanı ve miktarla çarpılmasıyla bulunur. Döviz cinsinden işlemlerde ise hesaplamalar önce yabancı para birimi üzerinden yapılır, ardından Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası döviz alış kurları kullanılarak Türk Lirasına çevrilir. Opsiyon sözleşmelerinde kar ve zarar hesabı biraz daha farklıdır. Uzun pozisyonlar için net opsiyon değerinden ödenen primin çıkarılması, kısa pozisyonlar için ise tahsil edilen primden net opsiyon değerinin çıkarılması esastır. Kullanım karı ise sadece nakdi uzlaşma durumunda hesaplanır. Alım opsiyonunda vade sonu fiyatı ile kullanım fiyatı arasındaki fark, satım opsiyonunda ise kullanım fiyatı ile vade sonu fiyatı arasındaki fark dikkate alınır. Seans kapanışı sonrasında belirlenen bu kar ve zararlar ile prim borç ve alacakları işlem günü olan T günü sonunda hesaplara yansıtılır. Teminatı gereken seviyenin altına düşen hesaplar için teminat tamamlama çağrısı yapılır. Karlar, T gününden başlayarak T artı bir günü saat on bir:sıfır'e kadar dağıtılır. Eğer havuzda eksik bakiye varsa, kar alacağı en düşükten en yükseğe doğru sıralanarak kısmi dağıtım yapılabilir. Teminat kompozisyonu kurallarına göre, toplam teminat gereksiniminin en az yüzde elli'sinin nakit Türk Lirası olması zorunludur. Bu oran sınav sorularının vazgeçilmez bir parçasıdır. Teminat olarak kabul edilen varlıkların değerlemesinde belirli katsayılar uygulanır. Nakit Türk Lirası yüzde yüz değerle kabul edilirken, Amerikan Doları yüzde doksan, Euro ve İngiliz Sterlini yüzde seksen dokuz katsayısı ile çarpılır. Devlet İç Borçlanma Senetlerinde vadeye kalan süreye göre yüzde doksan dört ile yüzde yetmiş sekiz arasında değişen katsayılar uygulanır. Örneğin sıfır ile bir yıl arası vadeli senetler yüzde doksan dört, beş yıl ve üzeri vadeli senetler yüzde yetmiş sekiz değerleme katsayısına tabidir. Borsa İstanbul otuz pay senetleri yüzde seksen dört, Borsa İstanbul yüz pay senetleri ise yüzde seksen üç katsayısı ile değerlenir. Altın için belirlenen değerleme katsayısı yüzde seksen sekiz'dir. Bu katsayılar yılda en az bir kez gözden geçirilir. Teminatların yoğunlaşma riski de Takasbank tarafından kontrol edilir. Tek bir ihraççıya veya sermaye grubuna ait menkul kıymetlerin toplam teminatlar içindeki payı yüzde yirmi beş'i geçemez. Bu kuralın istisnası Türkiye Cumhuriyeti Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından ihraç edilen kıymetlerdir. Teminat yatırma ve çekme işlemleri iki aşamalı bir onay mekanizması ile gerçekleştirilir. Teminat çekme talepleri, eğer hesapta bir pozisyon varsa ve çekim işlemi teminat kompozisyonunu bozuyorsa reddedilir. Ayrıca teminat tamamlama yükümlülüğü bulunan hesaplardan teminat çekilmesine izin verilmez. Nakit teminatların nemalandırılması süreci de belirli kurallara bağlıdır. İşlem teminatları, zorunlu karşılıklar düşüldükten sonra piyasa koşullarında nemalandırılır. Nemalandırma işlemleri saat on beş:kırk'taki bakiye üzerinden yapılır ve nema tutarı bir sonraki iş günü hesaplara aktarılır. Ancak beş bin Türk Lirasının altındaki bakiyeler ile saat on beş:kırk'tan sonra yatırılan tutarlar nemalandırma kapsamı dışında bırakılır. Bu beş bin Türk Lirası sınırı operasyonel bir eşik değerdir. Son olarak teminat tamamlama çağrılarını özetlemek gerekirse, gün içi çağrılar durumunda yükümlülüğün iki saat içerisinde yerine getirilmesi beklenir. Aksi takdirde temerrüt hükümleri uygulanır. Gün sonu teminat tamamlama çağrıları ise en geç bir sonraki iş günü saat on beş:sıfır'e kadar kapatılmalıdır. Fiziki teslimatlı döviz yükümlülüklerinde bu süre saat on bir:sıfır'e kadar çekilmiştir. Akşam seansında yapılan işlemler gün sonu teminat tamamlama çağrısı hesabına dahil edilmez, bir sonraki günün döngüsüne bırakılır. Teminat tamamlama çağrısı her durumda Türk Lirası olarak yerine getirilmelidir. Bu operasyonel detaylar ve süreler, takas ve saklama işlemlerinin hatasız yürütülmesi için belirlenmiş kesin kurallardır ve lisanslama sınavlarında adayların bu detaylara hakimiyeti ölçülmektedir.
Bölüm 10
Premium
Yatırım kuruluşlarının ve takas üyelerinin operasyonel süreçlerinde teminat yönetimi, piyasa disiplininin korunması açısından en kritik unsurlardan birini teşkil etmektedir. Bu bağlamda teminatların geri çekilmesi süreçlerine dair kuralları inceleyerek dersimize başlayalım. Teminat tamamlama yükümlülüğü bulunan bir hesabın, bu yükümlülüğünü yerine getirmeden teminat çekme işlemi yapmasına hiçbir surette izin verilmez. Takasbank sisteminde Türk Lirası ödemeleri için Elektronik Fon Transferi yani EFT saatleri, döviz ödemeleri için ise SWIFT saatleri bağlayıcıdır. Ancak Takasbank, piyasadaki likidite koşullarını ve operasyonel riskleri göz önünde bulundurarak bu saatler üzerinde düzenleme yapma yetkisine sahiptir. Seans sırasında gerçekleştirilen teminat çekme işlemlerinde, çekilebilir tutarın hesaplanması aşamasında Takasbank nezdindeki toplam teminat tutarından, bulunması gereken teminat ile hesaplanan geçici veya kesinleşmiş zarar tutarları düşülür. Burada sınav açısından dikkat edilmesi gereken husus, toplam kar rakamının çekilebilir teminat hesaplamasında hiçbir şekilde dikkate alınmadığıdır. Döviz teminat işlemlerinde ise muhabir banka bilgileri önem arz eder. Euro işlemleri için Frankfurt merkezli Citigroup Global Markets Deutschland AG, Amerikan Doları işlemleri için ise New York merkezli Citibank NA muhabir banka olarak kullanılmaktadır. Nakit teminatların nemalandırılması süreci, üyelerin sermaye verimliliği açısından üzerinde durulması gereken bir diğer konudur. Üyeler tarafından tesis edilen nakit Türk Lirası üyelik teminatları ile işlem teminatları, zorunlu karşılık olarak ayrılan kısım düşüldükten sonra kalan tutar üzerinden nemalandırılır. Takasbank bu işlemi kredi riski ve likidite koşullarını gözeterek mümkün olan en iyi koşullarla gerçekleştirir. Nemalandırma işlemleri her iş günü saat on beş:kırk’taki üye hesap bakiyeleri üzerinden yapılır. Bu saatten sonra yatırılan nakit teminatlar o gün için nemalandırma işlemine dahil edilmez. Ayrıca beş bin Türk Lirası’nin altında bakiye bulunan hesaplar için nemalandırma yapılmadığı sınavda soru olarak karşınıza çıkabilecek bir detaydır. Elde edilen brüt nema tutarlarından vergi, yasal yükümlülükler ve Takasbank komisyonu düşüldükten sonra kalan net tutar bir sonraki iş günü üye hesaplarına aktarılır. Piyasa risklerinin yönetilmesinde teminat tamamlama çağrıları, yani margin call mekanizması merkezi bir rol oynar. Bu çağrılar gün içi ve gün sonu olmak üzere iki ana kategoride incelenir. Gün içi teminat tamamlama çağrısı, bir hesaba ilişkin toplam bulunması gereken teminat tutarının, o hesaptaki toplam değerlenmiş teminata oranının veya nakit teminat açığının Takasbank tarafından belirlenen kriterleri aşması durumunda tetiklenir. Bu durumdaki hesaplar üzerinde, teminat tamamlama yükümlülüğü yerine getirilene kadar pozisyon artırıcı emir iletimine izin verilmez. Üyenin bu yükümlülüğü en geç iki saat içerisinde ilgili hesaba yatırması zorunludur. Eğer bu süre zarfında yükümlülük yerine getirilmezse temerrüt hükümleri uygulanmaya başlar. Gün içi çağrı kriterleri belirlenirken sürdürme seviyesinin üstünde kalmak kaydıyla piyasa şartları, marjin konsantrasyonu ve hesabın açık miktarları gibi değişkenler Takasbank tarafından dikkate alınır. Gün sonu teminat tamamlama çağrısı ise teminat tutarı bulunması gereken seviyenin altına düşen veya Türk Lirası teminat açığı bulunan hesaplar için yapılır. Bu çağrılar Takas terminalleri aracılığıyla üyelere bildirilir. Üyelerin bu yükümlülüklerini bir sonraki işlem günü en geç saat on beş:sıfır’a kadar yerine getirmeleri gerekmektedir. Ancak fiziksel teslimatlı döviz yükümlülüklerinin takip edildiği hesaplar için bu süre daha erkene, yani saat on bir:sıfır’e çekilmiştir. Sınavda bu saat farkı sıklıkla sorulmaktadır. Akşam seansında gerçekleşen işlemlerin gün sonu teminat tamamlama çağrısı hesaplamasına dahil edilmediğini, bu işlemlerin bir sonraki iş gününün döngüsüne aktarıldığını belirtmek gerekir. Teminat tamamlama çağrısına konu olan tutar, her halükarda Türk Lirası olarak yatırılmak zorundadır. Temerrüde düşmüş veya çağrısı bulunan hesaplar, sadece nakit teminat yatırarak veya pozisyon azaltıcı işlemler yaparak bu statüden çıkabilirler. Üyelik teminatı kavramı, Takasbank’a olan aidat, ücret ve komisyon gibi yükümlülüklerin teminat altına alınması amacıyla oluşturulmuştur. Genel merkez karşı taraf üyeleri ve doğrudan merkez karşı taraf üyeleri bu teminatı yatırmakla yükümlüdür. Üyelik teminatı Türk Lirası olarak tesis edilir. Takasbank Yönetim Kurulu, piyasa gelişmelerine göre bu tutarı yeniden belirleme yetkisine sahiptir. Üyenin yükümlülüğünü yerine getirmemesi durumunda Takasbank bu tutarı üyelik teminatından tahsil eder ve üyenin eksilen tutarı üç iş günü içerisinde tamamlaması gerekir. Tamamlanmayan tutarlar üyeden re'sen tahsil edilir. Üyeliğin sona ermesi durumunda ise tüm yükümlülüklerin tasfiye edilmiş olması şartıyla bu teminat iade edilir. Garanti fonu, Merkezi Karşı Taraf hizmeti kapsamında üye temerrütlerinden doğabilecek ve üyenin kendi teminatlarını aşan zararların karşılanması için oluşturulan ortak bir havuzdur. Tüm Merkezi Karşı Taraf üyelerinin bu fona katılımı zorunludur. Fonun büyüklüğü, en büyük açık pozisyona sahip üye ile ikinci ve üçüncü en büyük üyelerin stres koşullarında birlikte temerrüdü halinde ortaya çıkacak kaynak ihtiyacından az olamaz. Stres testlerinde yüzde doksan dokuz virgül doksan güven düzeyi ve iki ila beş iş günü arasında elde tutma süresi parametreleri kullanılır. Üyelerin yatırması gereken asgari sabit katkı payı tutarı üç milyon beş yüz yetmiş beş bin Türk Lirası olarak belirlenmiştir. Bu sabit tutarın üzerine, üyenin piyasadaki risk ağırlığına göre hesaplanan değişken katkı payı eklenir. Garanti fonu katkı payları her ayın ilk iş günü hesaplanır ve takip eden iş günü güncellenir. Garanti fonuna kabul edilecek kıymetler ve bunların değerleme esasları belirli kurallara bağlanmıştır. Fonun toplam tutarının en az yüzde otuz’luk kısmının nakit Türk Lirası olması zorunluluğu sınav açısından kritik bir bilgidir. Nakit dışı teminatlar için ise yüzde yirmi beş oranında bir yoğunlaşma sınırı uygulanır. Yani bir ihraççıya ait kıymetlerin toplam teminatlar içindeki payı yüzde yirmi beş’i geçemez. Üyelerin kendilerinin veya dahil oldukları sermaye grubuna bağlı şirketlerin ihraç ettiği menkul kıymetler teminat olarak kabul edilmez. Ancak Türkiye Cumhuriyeti Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından ihraç edilen kıymetler bu kısıtlamadan muaftır. Garanti fonundaki nakit Türk Lirası varlıklar da işlem teminatlarında olduğu gibi saat on beş:kırk’taki bakiyeler üzerinden nemalandırılır. Temerrüt süreci, bir üyenin yükümlülüklerini zamanında yerine getirememesi durumunda otomatik olarak başlar. Teminat tamamlama, nakit kapama veya fiziksel teslimat yükümlülüklerinin süresinde karşılanmaması temerrüt hali olarak tanımlanır. Fiziksel teslimatta temerrüt durumunda, özellikle Elektronik Ürün Senedi yani ELÜS ve döviz piyasalarında farklı prosedürler uygulanır. ELÜS piyasasında takas yükümlülüğü vade sonunu takip eden beşinci işlem günü saat on yedi:sıfır’ye kadar yerine getirilmelidir. Döviz piyasasında ise vade sonunu takip eden ilk işlem günü saat on altı:sıfır son süredir. Temerrüde düşen üyeye Takasbank tarafından en fazla bir iş günü ek süre verilebilir. Bu süre sonunda yükümlülük karşılanmazsa Takasbank piyasadan temin yoluna gider veya nakdi uzlaşı ile pozisyonu kapatır. Temerrüt yönetimi kapsamında Takasbank, temerrüde düşen üyenin pozisyonlarını re'sen kapatma, başka bir üyeye taşıma veya nakit dışı teminatlarını paraya çevirme yetkisine sahiptir. Ayrıca açık pozisyonların kapatılması için ihale düzenlenebilir. Bu ihalelere katılım genel merkez karşı taraf üyeleri için zorunludur. Zararın dağıtımında belirli bir öncelik sırası takip edilir. İlk olarak temerrüde düşen üyenin teminatları ve fon katkısı kullanılır. Bunlar yetersiz kalırsa Takasbank’ın bu piyasa için ayırdığı özsermaye bölümü, ardından diğer üyelerin garanti fonu katkı payları kullanılır. Temerrüt cezaları ise gecikme süresine göre farklılaşır. Yükümlülüğün takas günü saat on beş:sıfır ile EFT kapanışı arasında yerine getirilmesi durumunda, piyasadaki en yüksek gecelik faiz oranının yüzde elli fazlası oranında ceza uygulanır. Eğer ödeme EFT kapanışından sonraya sarkarsa ceza oranı en yüksek faiz oranının iki katına çıkar. Tezgah üstü türev işlemler, özellikle Türk Lirası Gecelik Referans Faiz Oranı yani TLREF tabanlı swap sözleşmeleri, Takasbank’ın Merkezi Karşı Taraf hizmeti sunduğu önemli bir alandır. Bu piyasada risk yönetimi Nakit Akım Teminatlandırma yöntemi ile yürütülür. Her bir hesap için teminat gereksinimi ayrı ayrı hesaplanır ve takasa kabul öncesinde teminat yeterliliği kontrol edilir. Başlangıç teminatı hesaplamalarında yüzde doksan dokuz virgül elli güven düzeyi ve en az beş günlük elde tutma süresi esas alınır. Nakit Akım Teminatlandırma yönteminde verim eğrilerindeki değişimler üç ana bileşen üzerinden analiz edilir. Bunlar verim eğrisinin paralel kayması, eğimin değişmesi ve eğrilik derecesinin değişmesidir. Bu üç temel bileşenin kombinasyonlarından oluşturulan risk senaryoları içinden en kötü durum senaryosu teminatlandırmaya esas alınır. Tezgah üstü işlemlerde operasyonel saatler de titizlikle takip edilmelidir. Tam iş günlerinde eksi nakit kapama son saati on bir:sıfır, marjin kapama ve temerrüt başlangıç saati ise on beş:sıfır’dır. Yarım iş günlerinde ise bu süreler sırasıyla on bir:sıfır ve on bir:sıfır olarak uygulanmaktadır. Nemalandırma işlemleri için son saat tam günlerde on beş:kırk, yarım günlerde ise on bir:kırk’tır. Bu saatlerin ve oranların sınavda teknik detay olarak sorulma ihtimali oldukça yüksektir.
Bölüm 11
Premium
Takasbank tarafından yürütülen risk yönetimi ve teminatlandırma süreçlerini incelediğimiz bu ders kapsamında, öncelikle Nakit Akım Teminatlandırma yöntemi ve bu yöntemin operasyonel detaylarını ele alacağız. Takasbank bünyesinde risk yönetimi süreçleri hesap bazında yürütülmektedir. Bu yapı içerisinde üyelerin kendi adına gerçekleştirdiği işlemler üye hesabı altında takip edilirken, müşteriler adına yapılan işlemler ise işlem ve bağlı saklama hesabı şeklinde tanımlanan müşteri hesapları altında izlenmektedir. Her bir hesap için teminat gereksinimi ayrı ayrı hesaplanmakta ve her bir işlem ile bağlı saklama hesabının teminat yeterliliği bağımsız olarak kontrol edilmektedir. Bu noktada sınav açısından önem arz eden bir husus, tezgah üstü türev enstrümanlar için uygulanan takasa kabul öncesi ve sonrası risk yönetimi süreçleridir. Takasa kabul öncesi süreçte, işlemler ilgili hesaplarda yapılacak teminat yeterliliği kontrollerinin ardından merkezi takasa dahil edilir. Eğer bir hesabın teminatı yetersiz ise bu hesaba ait işlemler merkezi takasa kabul edilmemektedir. Takasa kabul edilen sözleşmelere ilişkin açık pozisyonlardan kaynaklanan risklerin karşılanması amacıyla üyelerden başlangıç teminatı talep edilmektedir. Başlangıç teminatının temel işlevi, bir üyenin temerrüde düşmesi halinde, bu durumun ortaya çıktığı andan itibaren pozisyonların tasfiye edilmesine kadar geçen sürede oluşabilecek fiyat değişim risklerini bertaraf etmektir. Başlangıç teminatına esas teşkil eden istatistiksel parametrelerin belirlenmesinde belirli eşik değerler mevcuttur. Bu kapsamda güven düzeyi yüzde doksan dokuz virgül elli seviyesinden, elde tutma süresi ise beş günden az olamaz. Volatilite hesaplamalarında kullanılacak tarihsel veri setlerinin, temin edilebildiği takdirde asgari son on iki aylık dönemi kapsaması zorunluluğu bulunmaktadır. Bu sayısal veriler sınav sorularında doğrudan karşınıza çıkabileceği için yüzde doksan dokuz virgül elli güven düzeyi ve beş günlük elde tutma süresi kriterlerini dikkatle not etmeniz gerekmektedir. Nakit Akım Teminatlandırma yönteminde verim eğrileri ve temel bileşenler konusuna geçecek olursak, bu yöntemde net bugünkü değer hesaplamalarında kullanılan faiz oranlarının oluşturulan verim eğrilerinden enterpole edildiğini görmekteyiz. BISTECH sisteminde benzer nitelikteki tezgah üstü türev işlemler için farklı verim eğrileri oluşturulur ve risk hesaplamaları bu işlemlere özel faiz oranları ve şoklar kullanılarak gerçekleştirilir. Portföy bazlı teminatlandırma yapılırken netleştirme işlemleri, işlemlerin bağlı olduğu verim eğrisi bazında yürütülür. Takasbank, risk hesaplaması sırasında sistemdeki farklı verim eğrileri arasındaki korelasyonları da dikkate alma yetkisine sahiptir. Temel Bileşenler Analizi olarak adlandırılan yöntemde, verim eğrilerindeki bağımsız ve korelasyonsuz değişiklikler temel bileşenler olarak tanımlanır. Verim eğrilerinin maruz kalabileceği üç temel değişiklik üzerinden risk senaryoları kurgulanmaktadır. Bunlardan birincisi paralel kaymadır ki bu durum verim eğrisinin bütünüyle yukarı veya aşağı yönde hareket etmesini ifade eder. İkincisi eğimin değişmesi, üçüncüsü ise eğrilik derecesinin yani curvature değerinin değişmesidir. Bu hesaplamalarda da yine yüzde doksan dokuz virgül elli güven düzeyi esas alınmaktadır. Belirlenen bu parametreler Takasbank tarafından genel mektup ile duyurulur ve piyasa şartları gözetilerek ayda bir kez gözden geçirilir. Ancak Takasbank, piyasa koşullarının gerektirdiği durumlarda bir aylık süreyi beklemeden de bu parametreleri revize etme yetkisine sahiptir. İşlem ve takas işlemleri için alınan teminatların hesaplanması sürecinde, Nakit Akım Teminatlandırma yöntemi dahilinde işleme konu nakit akımlarının net bugünkü değerleri ile bu eğrilere uygulanan şoklar sonrası oluşan değerler arasındaki fark dikkate alınır. Bu farka değişim teminatı tutarı eklenerek nihai teminat gereksinimi belirlenir. Teminat ve garanti fonu katkı payı olarak kabul edilebilecek kıymetler ve bunların değerleme kriterleri de belirli kurallara bağlanmıştır. Örneğin döviz cinsinden varlıklar gün içinde bankalararası piyasa alış satış kotasyonu ortalaması ile değerlenirken, gün sonunda saat on beş otuz da açıklanan Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası döviz alış kuru esas alınmaktadır. Hazine bonosu, devlet tahvili ve sukuk gibi varlıklar ise Takasbank verim eğrisi kullanılarak belirlenen teorik fiyatlar veya Merkez Bankası fiyatları üzerinden değerlemeye tabi tutulur. Piyasada işlem gören Eurobondlar için de benzer şekilde Takasbank verim eğrisi veya kurum tarafından belirlenen fiyatlar kullanılır. İpotek teminatlı menkul kıymetler, varlık teminatlı menkul kıymetler ve benzeri varlıklar için de Türkiye Cumhuriyeti Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından ihraç edilen Türk Lirası sabit kupon ödemeli ve iskontolu kıymetlerden oluşan verim eğrileri baz alınır. Amerika Birleşik Devletleri ve Almanya tarafından ihraç edilen iç borçlanma senetlerinde ise işlem geçen fiyatlar dikkate alınmaktadır. Borsada işlem gören sertifikalar için hesaplama anı öncesindeki son işlem fiyatı, eğer işlem gerçekleşmemişse Takasbank tarafından takdir edilen fiyat geçerli olmaktadır. Garanti fonuna ilişkin esasları incelediğimizde, bu fonun temel amacının bir üyenin temerrüde düşmesi durumunda oluşan zararın, ilgili üyenin kendi teminatlarını aşan kısmını karşılamak olduğunu görmekteyiz. Merkezi Karşı Taraf hizmeti alan tüm üyelerin garanti fonuna katılımı zorunludur. Garanti fonu, üyelerin yatırmış olduğu katkı payları ve gerektiğinde talep edilecek ilave katkı paylarından oluşur. İlave katkı payı talepleri konusunda belirli kısıtlamalar mevcuttur. bir Nisan ile otuz bir Mart tarihleri arasındaki bir yıllık dönemde üyelerden en fazla dört kez ilave katkı payı talep edilebilir. Bir seferde talep edilebilecek tutar, ilgili üyenin o ay için hesaplanmış olan yatırması gereken garanti fonu katkı payı tutarını aşamaz. Üyelikten ayrılma durumunda garanti fonu yükümlülükleri farklılaşmaktadır. Eğer üyelikten ayrılma talebi sırasında devam eden bir temerrüt süreci yoksa, üyenin maksimum yükümlülüğü hesaplanan garanti fonu tutarının iki katı kadardır. Ancak devam eden bir temerrüt varsa bu oran üç kata çıkmaktadır. Eğer üyelikten ayrılma talebi yükümlülükler yerine getirilmeden yapılmışsa, bu oranlar duruma göre üç veya dört kat olarak uygulanabilmektedir. Sınav hazırlığında olan adayların, tezgah üstü türev işlemler için belirlenen beş yüz bin Türk Lirası tutarındaki sabit katkı payı miktarını bilmeleri gerekmektedir. Bu tutar yılda en az bir kez gözden geçirilerek güncellenmektedir. Temerrüt işlemlerine ilişkin esaslar, borcun hangi durumlarda muaccel hale geleceğini net bir şekilde tanımlamaktadır. Gün içi veya gün sonu teminat tamamlama yükümlülüklerinin, garanti fonu katkı paylarının veya sözleşmeye ilişkin dönemsel ödemelerin süresi içinde yerine getirilmemesi durumunda borç muaccel hale gelir. Bu durumda üye, ayrıca bir bildirime gerek kalmaksızın temerrüde düşmüş sayılır. Temerrüt halinde Takasbank, üyenin teminatlarını çekmesine izin vermez ve temerrüdün sona erdirilmesi için en fazla bir sonraki iş günü belirlenen saate kadar süre tanıyabilir. Eğer bu süre zarfında yükümlülükler yerine getirilmezse, Takasbank üyenin teminatlarını ve garanti fonu katkı paylarını kullanarak tasfiye işlemlerini gerçekleştirme yetkisine sahiptir. Merkezi Karşı Taraf hizmeti verilen piyasalarda teminat yönetimi, Takasbank tarafından alınan üç temel teminat türü üzerinden yürütülür. Bunlar üyelik teminatı, işlem teminatı ve garanti fonu katkı payıdır. Üyelik teminatı, üyelerin Takasbank’a olan aidat, ücret ve komisyon gibi yükümlülüklerini yerine getirmemesi durumunda oluşacak zararlar için alınır. Ancak dikkat edilmelidir ki, Ödünç Pay Piyasasında üyelik teminatı uygulaması bulunmamaktadır. İşlem teminatı ise başlangıç teminatı, değişim teminatı ve fiziki teslimat teminatı olarak üç alt başlığa ayrılır. Başlangıç teminatı pozisyon ilk açıldığında talep edilirken, değişim teminatı piyasa fiyatlarındaki değişimler sonucu oluşan farkları kapsar. Fiziki teslimat teminatı ise vadedeki teslimat yükümlülüğünün yerine getirilmemesi riskine karşı hesaplanmaktadır. Başlangıç teminatı hesaplamalarında kullanılan yöntemler piyasadan piyasaya farklılık göstermektedir. Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası, Borçlanma Araçları Piyasası, Pay Piyasası ve Tezgah Üstü Türev Araç Piyasasında BISTECH Marjin Yöntemi kullanılırken, Ödünç Pay Piyasası ve Borsa İstanbul Para Piyasasında tarihsel benzetim esaslı Riske Maruz Değer yani RMD yöntemi uygulanmaktadır. Genel kural olarak başlangıç teminatı parametrelerinde asgari yüzde doksan dokuz tek taraflı güven aralığı, asgari iki iş günü elde tutma süresi ve asgari on iki aylık tarihsel veri uzunluğu şartı aranmaktadır. Bu genel kurallar ile tezgah üstü türev araçlar için geçerli olan yüzde doksan dokuz virgül elli güven düzeyi ve beş günlük süre ayrımını sınavda karıştırmamak oldukça kritiktir. Garanti fonu katkı paylarının hesaplanmasında ise en fazla riske sahip üye ile ikinci ve üçüncü en fazla riske sahip üyelerin birlikte temerrüdü halinde ortaya çıkacak toplam kaynak ihtiyacı dikkate alınır. Bu hesaplamada üyelerin işlem teminatları ile karşılanamayan risk tutarları, yani uncovered risk değerleri esas alınmaktadır. Piyasalar bazında asgari garanti fonu katkı payı tutarları şu şekildedir: Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası için üç milyon beş yüz yetmiş beş bin Türk Lirası, Borsa İstanbul Para Piyasası için elli bin Türk Lirası, Pay Piyasası için iki yüz bin Türk Lirası, Borçlanma Araçları Piyasası için yedi yüz bin Türk Lirası, Takasbank Ödünç Pay Piyasası için yüz yirmi beş bin Türk Lirası, Swap Piyasası için iki milyon sekiz yüz yetmiş beş bin Türk Lirası ve Tezgah Üstü Türev Araç Piyasası için beş yüz bin Türk Lirası asgari tutar belirlenmiştir. Bu rakamlar doğrudan bilgi sorusu olarak karşınıza çıkabilir. Teminata kabul edilen varlıklar ve kompozisyon limitleri konusuna değinecek olursak, Takasbank’ın kredi, likidite ve piyasa riski düşük varlıklara öncelik verdiğini görmekteyiz. Nakit Türk Lirası, konvertibl dövizler, devlet iç borçlanma senetleri, Eurobondlar, kira sertifikaları, Borsa İstanbul yüz endeksindeki paylar, yatırım fonu payları ve standart altın gibi varlıklar teminat olarak kabul edilmektedir. Ancak burada önemli bir kısıtlama mevcuttur: Üyelerin kendilerinin veya dahil oldukları sermaye grubuna bağlı şirketlerin ihraç ettiği menkul kıymetler, kendileri tarafından teminat olarak verilemez. Ayrıca sabit getirili menkul kıymetlerin anapara ve kuponlarının birlikte teslim edilmesi şarttır; ayrıştırılmış kıymetler teminata kabul edilmemektedir. Piyasalar bazında teminat kompozisyon kuralları da farklılıklar içermektedir. Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasasında toplam teminat gereksiniminin en az yüzde elli’sinin, garanti fonu katkı payının ise en az yüzde otuz’unun nakit Türk Lirası olması zorunludur. Pay Piyasasında ise işlem teminatının en az yüzde on’unun Türk Lirası olması gerekirken, garanti fonu katkı payının tamamı nakit, döviz veya devlet borçlanma senetleri ile tesis edilebilir. Borçlanma Araçları Piyasası ve Borsa İstanbul Para Piyasasında asgari Türk Lirası bulundurma zorunluluğu uygulanmamaktadır. Ödünç Pay Piyasasında ise teminata alınan tek bir payın değeri, toplam değerlenmiş pay senedi tutarının yüzde yetmiş beş’ini geçemez. Teminat değerlemesinde kullanılan katsayılar, varlıkların olası değer kayıplarını karşılamak üzere belirlenmiştir. Nakit Türk Lirası yüzde yüz değerleme katsayısına sahipken, Amerikan Doları yüzde doksan, Euro ve İngiliz Sterlini yüzde seksen dokuz katsayısı ile çarpılır. Devlet iç borçlanma senetlerinde vadeye kalan süreye göre katsayılar yüzde doksan dört ile yüzde yetmiş sekiz arasında değişmektedir. Borsa İstanbul otuz pay senetleri yüzde seksen dört, Borsa İstanbul yüz pay senetleri ise yüzde seksen üç katsayısı ile değerlenir. Altın için belirlenen katsayı yüzde seksen sekiz’dir. Bu katsayılar Haziran ve Aralık aylarında olmak üzere yılda iki kez gözden geçirilmektedir. Teminat değerinin hesaplanmasında, varlığın piyasa değeri ile bu değerleme katsayısı çarpılarak nihai tutara ulaşılır. Son olarak teminatlara yönelik genel hukuki esaslara değinmek gerekir. Sermaye Piyasası Kanunu uyarınca Takasbank tarafından alınan teminatlar tevdi amaçları dışında kullanılamaz, üçüncü kişilere devredilemez, kamu alacakları için dahi olsa haczedilemez ve rehnedilemez. Bu varlıklar iflas masasına dahil edilemez ve üzerlerine ihtiyatı tedbir konulamaz. Bu yasal koruma, piyasanın istikrarı ve merkezi karşı taraf sisteminin güvenilirliği açısından hayati önem taşımaktadır. Takasbank, hesaplarda tutulan nakit Türk Lirası teminatların zorunlu karşılık kısmı düşüldükten sonra kalan tutarını nemalandırarak üyelere getiri sağlamaktadır. Teminat tamamlama çağrıları elektronik sistemler üzerinden yapılır ve üyenin sorumluluğu çağrının sisteme ulaştığı anda başlar. Bu kapsamlı yapı, sermaye piyasalarındaki takas operasyonlarının risklerden arındırılmış bir şekilde yürütülmesini temin etmektedir.
Bölüm 12
Premium
Merkezi Karşı Taraf üyesine bağlı müşteri hesaplarındaki teminat açıklarının tamamlanmasından ilgili Merkezi Karşı Taraf üyesi sorumludur. Hesapların güncellenmesi sonucunda pozisyonların veya teminatların değerlerinin değişmesi ya da diğer nedenlerle teminatların ilgili piyasa yönergesinde belirlenen seviyenin altına düşmesi durumlarında, Takasbank tarafından ilgili Merkezi Karşı Taraf üyesine teminat tamamlama çağrısı yapılır. Bu noktada sınav açısından kritik bir hukuki detaya dikkat etmek gerekir. Teminat tamamlama çağrıları, esasları piyasa yönergeleriyle belirlenen elektronik bir sistem aracılığı ile gerçekleştirilir. Takasbankın teminat tamamlama çağrısını elektronik bir sistem aracılığıyla göndermesi durumunda, Merkezi Karşı Taraf üyesinin başkaca bir ihbar ve bildirime gerek kalmaksızın çağrıyı aldığı kabul edilir. Merkezi Karşı Taraf üyesinin sorumluluğu, Takasbank tarafından yapılan teminat tamamlama çağrısının üyeye ulaştığı anda başlamaktadır. Takasbank, hesaplarda tutulan nakit Türk Lirası teminatların zorunlu karşılık olarak tesis edilecek kısmı düşüldükten sonra kalan tutarını, mümkün olan en iyi koşullarla nemalandırır. Tekli veya çoklu pozisyon hesaplarında izlenen pozisyonlar ve bu pozisyonlarla ilişkili teminatlar, Takasbankın uygun görmesi halinde, devreden ve devralan Merkezi Karşı Taraf üyelerinin talimatıyla Takasbank tarafından Merkezi Karşı Taraf üyeleri arasında taşınabilir. Teminatların iadesi hususunda ise aynen iade esastır. Aynen iadenin mümkün olmaması halinde iade mislen yapılır. Aynen veya mislen iade olunamayan teminatlar ise eşdeğerleri üzerinden iade olunur. Teminata kabul edilen varlıklardan doğan haklar teminatı verene aittir ve bu haklar dolayısıyla oluşan değer değişimlerinin ivedilikle hesaplara yansıtılması temel bir kuraldır. İşlem teminatlarına yönelik iş kurallarına geçtiğimizde, Merkezi Karşı Taraf hizmeti verilen Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası, Pay Piyasası, Borçlanma Araçları Piyasası, Borsa İstanbul Anonim Şirketi Para Piyasası, Swap Piyasası ve Ödünç Pay Piyasasında işlem teminatlarının hesap bazında izlendiğini görmekteyiz. Teminatlar Takasbank nezdindeki hesaplarda tutulmakta olup, teminat yatırma sorumluluğu tamamen Merkezi Karşı Taraf üyesindedir. Teminat hesaplarında serbest teminatın bulunduğu hallerde, bu teminatların piyasa prosedürlerinde belirlenen kurallar çerçevesinde çekilebilmesi mümkündür. Merkezi Karşı Taraf hizmeti verilen piyasalarda serbest teminatın ya da teminat yükümlülüğünün hesaplanmasında kullanılan genel bir formül bulunmaktadır. Bu formül sınav sorularında karşınıza çıkabileceği için dikkatle incelenmelidir. Serbest teminat hesaplama formülü, değerlenmiş teminat tutarından bulger teminatının çıkarılması ve bu sonuca değişim teminatının eklenmesi veya çıkarılması şeklinde ifade edilir. Formülde yer alan değerlenmiş teminat tutarı, teminata verilen varlıkların piyasa değerinin ilgili teminat değerleme katsayısı ile çarpılmış değerini ifade etmektedir. Bulger teminatı ise ilgili hesaba ait bulunması gereken başlangıç teminat tutarıdır. Formülde yer alan değişim teminatı, pozisyonda yer alan finansal varlığın günlük değer değişimini göstermektedir. Değişim teminatının işareti, pozisyonun yönü ve finansal varlığın değer kaybı ya da kazancına göre değişkenlik gösterir. Bu konuyu bir örnekle somutlaştırmak gerekirse, teminat hesabında iki bin Türk Lirası bulunan bir yatırımcının, başlangıç teminatı bin Türk Lirası olan bir Borsa İstanbul otuz vadeli işlem kontratını on bin TLden aldığını varsayalım. Pozisyonu bulunmayan yatırımcı işlem öncesinde iki bin Türk Lirası tutarındaki teminatının tümünü çekebilirken, işlem gerçekleştikten sonra yalnızca bin TLsini çekebilmektedir. Akşam itibarıyla gerçekleşen kar ve zarar hesaplamalarında bu yatırımcı endeksin düşmesi sonucu iki yüz Türk Lirası zarar etmesi halinde ise ilgili zarar tutarı yatırımcının kullanılabilir teminat düzeyini azaltmaktadır. Bu iki yüz Türk Lirası, ertesi iş günü kontrattan kar eden tarafa transfer edilmektedir. Bu mekanizma, piyasanın güvenliğini ve takas sisteminin işleyişini garanti altına almaktadır. Merkezi Karşı Taraf hizmeti verilen piyasalarda yaşanabilecek olası bir temerrüt halinde kullanılacak kaynakların hiyerarşisi sınavda sıklıkla sorulmaktadır. Temerrüt durumunda ilk olarak temerrüt eden üyenin teminatları kullanılır. Ardından temerrüt eden üyenin garanti fonu katkı payları devreye girer. Eğer bu kaynaklar yeterli olmazsa, Merkezi Karşı Tarafın kendi sermayesinden ayırdığı tutarlar ve ardından temerrüt etmeyen üyelerin garanti fonu katkı payları kullanılır. Ancak burada çok önemli bir istisna vardır. Temerrüt etmeyen üyelerin müşterilerine ait fazla teminatlar asla temerrüt yönetiminde kaynak olarak kullanılamaz. Bu ayrım, müşteri varlıklarının korunması ilkesinin bir gereğidir. Merkezi Karşı Taraf üyelerinden Takasbanka olan aidat, ücret, komisyon ve diğer yükümlülüklerin kendilerine verilen süre içerisinde yerine getirilmemesi durumunda ortaya çıkabilecek zararların telafisi amacıyla üyelik teminatı alınmaktadır. Bu teminat türü, işlem teminatı veya başlangıç teminatı ile karıştırılmamalıdır. Üyelik teminatı, doğrudan üyelik statüsünden kaynaklanan mali yükümlülüklerin güvencesidir. Öte yandan, Merkezi Karşı Taraf üyelerinden bir veya birkaçının temerrüde düşmesi halinde oluşabilecek zararların, temerrüde düşen üyenin teminatlarını aşan kısmı için kullanılmak üzere üyelerden tahsil edilen tutarlara garanti fonu katkı payı adı verilir. İşlem teminatları kapsamında Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasasında başlangıç teminatı hesaplamasında BISTECH Marjin Yöntemi kullanılmaktadır. İşlem teminatları içerisinde değişim teminatı yer alırken, fiziki teslimat teminatı da belirli durumlarda bu kapsamda değerlendirilir. Merkezi Karşı Taraf olarak hizmet verilen tüm piyasalarda alınan teminata konu varlıkların öngörülen değerlenmiş tutarlarının, bu varlıkların likide edilmesi sonrasında beklenen nakit düzeyini karşılar seviyede bulunması esastır. Bu kapsamda temnata kabul edilebilecek tüm varlık türleri için bu varlıkların olumsuz piyasa koşulları altında olası değer kaybını karşılayacak parametreye teminat değerleme katsayısı denir. Bu katsayı, varlığın piyasa riskini, kredi riskini ve likidite riskini içerecek şekilde belirlenir. Teminat olarak kabul edilebilecek varlıklar arasında nakit Türk Lirası, devlet iç borçlanma senetleri, pay senetleri, Euro tahviller ve kira sertifikaları yer almaktadır. Ancak banka çekleri teminat olarak kabul edilen varlıklar arasında bulunmaz. Nakit Türk Lirasına uygulanan değerleme katsayısı bir virgül sıfır olarak belirlenmiştir, yani herhangi bir iskonto uygulanmaz. Diğer varlıklarda ise risk durumuna göre katsayılar değişkenlik gösterir. Örneğin, Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasasında bulunması gereken garanti fonu tutarı için belirlenen minimum Türk Lirası kompozisyon oranı yüzde yirmi seviyesindedir. İşlem teminatı ve garanti fonu katkı payı olarak kabul edilebilecek varlıkların piyasa bazında limitlerini detaylıca incelemek gerekir. Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasasında nakit Türk Lirası için grup limiti yüzde 100dür. Konvertibl dövizler olan Amerikan Doları, Avro ve İngiliz Sterlini için grup limiti yüzde elli olarak belirlenmiştir. Devlet iç borçlanma senetlerinde grup limiti yüzde elli, ISIN bazında alt grup limiti ise yüzde 50dir. Euro tahvillerde de grup limiti yüzde elli ve alt grup limiti yüzde elli olarak uygulanır. Kira sertifikalarında grup limiti yüzde elli iken alt grup limiti yüzde 25tir. Borsa İstanbul yüz endeksindeki pay senetleri için grup limiti yüzde kırk, alt grup limiti yüzde 20dir. Yatırım fonları için grup limiti yüzde elli, alt grup limiti yüzde yirmi seviyesindedir. Altın için grup limiti yüzde yirmi beş olarak belirlenmiştir. Pay Piyasasında ise limitler farklılık göstermektedir. Nakit Türk Lirası yine yüzde yüz grup limitine sahiptir. Konvertibl dövizlerde grup limiti yüzde 90a çıkmaktadır. Devlet iç borçlanma senetleri ve Euro tahvillerde grup limiti yüzde doksan, alt grup limiti yüzde 35tir. Kira sertifikalarında grup limiti yüzde doksan, alt grup limiti yüzde yirmi beş olarak uygulanır. Borsa İstanbul yüz pay senetlerinde grup limiti yüzde doksan, alt grup limiti yüzde 20dir. Yatırım fonlarında grup limiti yüzde elli, alt grup limiti yüzde yirmi seviyesindedir. Altın için grup limiti yüzde 25tir. Borçlanma Araçları Piyasasında nakit Türk Lirası yüzde yüz, konvertibl dövizler yüzde yüz grup limitine sahiptir. Devlet iç borçlanma senetleri ve Euro tahvillerde grup limiti yüzde yüz, alt grup limiti yüzde 35tir. Tezgahüstü takas işlemlerinde yani OTC piyasasında nakit Türk Lirası ve konvertibl dövizler yüzde yüz grup limitine tabidir. Devlet iç borçlanma senetlerinde grup limiti yüzde yüz, alt grup limiti yüzde 35tir. Euro tahvillerde grup limiti yüzde yüz iken alt grup limiti yüzde 25e düşmektedir. Swap piyasasında nakit Türk Lirası, konvertibl dövizler, devlet iç borçlanma senetleri ve Euro tahviller yüzde yüz grup limitine sahiptir. Alt grup limitleri ise devlet iç borçlanma senetleri ve Euro tahviller için yüzde otuz beş olarak belirlenmiştir. Ödünç Pay Piyasasında nakit Türk Lirası yüzde yüz, konvertibl dövizler yüzde yetmiş grup limitine sahiptir. Devlet iç borçlanma senetleri ve Euro tahvillerde grup limiti yüzde yetmiş, alt grup limiti yüzde 50dir. Borsa İstanbul Anonim Şirketi Para Piyasasında ise nakit Türk Lirası ve konvertibl dövizler yüzde yüz grup limitine sahiptir. Devlet iç borçlanma senetleri ve Euro tahvillerde grup limiti yüzde yüz, alt grup limiti yüzde 35tir. Kira sertifikalarında grup limiti yüzde yüz, alt grup limiti yüzde 25tir. Borsa İstanbul yüz pay senetlerinde grup limiti yüzde doksan, alt grup limiti yüzde 20dir. Yatırım fonlarında grup limiti yüzde elli, alt grup limiti yüzde yirmi olarak uygulanır. Altın için grup limiti yüzde yirmi beş seviyesindedir. Tüm bu piyasalarda elektronik ürün senetleri de teminat olarak kabul edilmekte olup, genel olarak grup limiti yüzde yirmi beş ve alt grup limiti yüzde yirmi olarak belirlenmiştir. Tezgahüstü takas işlemlerinde yarım işlem gününe ilişkin operasyonel saatler de sınavda teknik bir detay olarak sorulabilir. Yarım iş günlerinde nema dağıtımı saat yedi:30da başlar. Teminat yatırma ve çekme başlangıç saati sekiz:00dir. Bir önceki iş günü eksi nakit nedeniyle dağıtılamayan alacakların dağıtım başlangıç saati sekiz:15tir. T artı bir valörlü eksi nakit kapama son saati on bir:sıfır olarak belirlenmiştir. Marjin kapama son saati yani temerrüt başlangıç saati de on bir:00dir. Türk Lirası teminat çekme son saati on bir:kırk, nemalandırma son saati on bir:kırk ve nemalandırmama talimatı verme son saati yine on bir:40tır. Türk Lirası dışı teminat çekme son saati on iki:kırk beş, teminat yatırma son saati on iki:45tir. Merkezi Kayıt Kuruluşunda açılan hesapların BISTECH sistemine gönderilme son saati on iki:kırk beş olup, son işlem saati on üç:00dür. BISTECH hesap açma ve ilişkilendirme son saati on üç:50dir. Bu saatten sonra dönemsel ödeme, değişim teminatı ve sözleşme değerine ilişkin finansman maliyeti hesaplama işlemleri yani gün sonu döngüsü başlar. Akşam döngüsü başlangıcı saat on dört:00tür. Hesap güncellemesi, alacakların eklenmesi ve borçların tahsilatı akşam döngüsü sonunda gerçekleştirilir. Teminat tamamlama çağrısı da yine akşam döngüsü sonunda yapılır. Takasbank ekranındaki gün sonu işlemleri ise saat on altı:30dan sonra tamamlanır. Önemli bir not olarak, takas süresi; takas, saklama, ödeme veya Takasbank işletim sistemlerinden kaynaklanan sorunlar nedeniyle Genel Müdür tarafından geçici olarak değiştirilebilir. Risk yönetimi ve teminatlandırma esaslarına baktığımızda, risk yönetiminin Takasbank tarafından Nakit Akım Teminatlandırma yöntemi ile yapıldığını görmekteyiz. Hesap yapısı incelendiğinde, üyenin kendi adına yaptığı işlemler üye hesabı altında, müşterileri adına yapmış olduğu işlemler ise işlem ve bağlı saklama hesabı şeklinde açılan müşteri hesapları altında izlenir. Risk yönetimi her zaman hesap bazında yürütülmektedir. Bu yapı, hem üyenin hem de müşterilerin risklerinin ayrıştırılmasını ve sistemin genel istikrarının korunmasını sağlar. Sınav hazırlığı sürecinde özellikle teminat türleri arasındaki farkları, hangi varlığın hangi piyasada ne oranda teminat kabul edildiğini ve temerrüt hiyerarşisini bilmek hayati önem taşımaktadır. Örneğin, G7 ülkeleri tarafından ihraç edilen iç borçlanma senetlerinin sadece OTC ve Swap piyasalarında yüzde elli grup ve alt grup limitiyle kabul edildiğini, diğer piyasalarda teminat olarak geçmediğini bilmek ayırt edici bir bilgidir. Benzer şekilde, altın teminatının Swap piyasasında yüzde elli grup limitiyle kabul edilirken diğer piyasalarda yüzde yirmi beş oranında kabul edilmesi de önemli bir ayrıntıdır. Bu sayısal veriler ve limitler, düzenlemelerdeki güncel durumu yansıttığı için dikkatle ezberlenmelidir. Son olarak, Merkezi Karşı Tarafın risk yönetimi süreçlerinde kullandığı parametrelerin sadece piyasa fiyat hareketlerini değil, aynı zamanda karşı tarafın kredi riskini ve varlığın nakde dönüştürülme hızı olan likidite riskini de kapsadığını unutmamak gerekir. Teminat değerleme katsayıları bu üç temel riski de minimize edecek şekilde dinamik olarak belirlenir. Bu ders kapsamında ele aldığımız tüm bu kurallar, sermaye piyasalarının güvenilir, şeffaf ve istikrarlı bir şekilde işlemesini sağlayan temel yapı taşlarıdır. Sınavda başarılar dilerim.
İlk 5 dakika ücretsiz dinlendi
Kalan 145 dakikayı dinlemek ve tüm bölümlere erişmek için premium lisans gerekli.
Lisans Satın Al